خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس صنعت- ناترازی انرژی دیگر یک هشدار دوردست برای صنعت ایران نیست؛ به مسئلهای روزمره تبدیل شده که مستقیماً بر میزان تولید، هزینه بنگاهها، اشتغال و حتی درآمدهای دولت اثر میگذارد. در شرایطی که صنایع بزرگ کشور برای ادامه فعالیت خود به گاز و برق پایدار نیاز دارند، کاهش توان تأمین گاز در کنار محدودیتهای برق، چشمانداز دشواری را برای فصل سرد سال ترسیم میکند. برآوردهای ارائهشده نشان میدهد شکاف میان ظرفیت تولید و میزان تقاضای گاز به اندازهای رسیده که در پیک زمستانی، بخش عمده صنایع بزرگ کشور با محدودیت یا توقف فعالیت مواجه خواهند شد.

حسین جلیلی بال / بر اساس ارقام مطرحشده، تولید گاز قابل تزریق به شبکه از حدود ۲۴۴ میلیارد مترمکعب در سال گذشته به ۱۸۹ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است؛ کاهشی که آسیب به چهار پالایشگاه گازی نیز در آن نقش داشته است. در مقابل، میزان تقاضا حدود ۳۰۰ میلیارد مترمکعب برآورد میشود. به این ترتیب، شبکه با شکافی در حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب روبهرو است؛ شکافی که نمیتوان آن را صرفاً یک اختلاف آماری دانست، بلکه پیامد مستقیم آن در خطوط تولید کارخانهها، پالایشگاهها، پتروشیمیها، فولاد، سیمان و دیگر صنایع انرژیبر دیده خواهد شد.وقتی عرضه انرژی کمتر از تقاضا باشد، شبکه توزیع ناچار به اولویتبندی مصرف میشود. در این شرایط معمولاً بخش خانگی به دلیل حساسیت اجتماعی و ضرورت تأمین گرمایش در اولویت قرار میگیرد و صنایع باید بخشی از هزینه ناترازی را بپردازند. این همان نقطهای است که مسئله انرژی از یک موضوع فنی به یک بحران اقتصادی تبدیل میشود.
گاز کم؛ تولید کمتر، هزینه بیشتر
صنعت ایران در سالهای گذشته بارها با محدودیت گاز و برق مواجه شده است، اما آنچه وضعیت کنونی را نگرانکنندهتر میکند، افزایش فاصله میان ظرفیت تولید انرژی و تقاضای واقعی است. کاهش تولید گاز قابل تزریق به شبکه در حالی رخ داده که همزمان مصرف بخشهای مختلف اقتصادی و خانگی افزایش یافته است. بنابراین، مسئله صرفاً رشد مصرف نیست؛ ظرفیت عرضه نیز با محدودیت مواجه شده است.اگر کسری حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعبی در شبکه گاز پابرجا بماند، مدیریت آن در فصل زمستان به یکی از دشوارترین مسائل سیاستگذار تبدیل خواهد شد. صنایع بزرگ که عمدتاً مصرفکنندگان پرحجم گاز هستند، نخستین گروههایی خواهند بود که تحت تأثیر قرار میگیرند. برآورد ارائهشده مبنی بر خاموشی یا توقف فعالیت ۸۳ درصد صنایع بزرگ در پیک زمستانی ۹۰ روزه، نشان میدهد بخش قابلتوجهی از ظرفیت صنعتی کشور ممکن است در ماههای سرد سال از مدار خارج شود.این توقف صرفاً به معنای کاهش تولید همان سه ماه نیست. بسیاری از صنایع نمیتوانند مانند یک فروشگاه، فعالیت خود را متوقف و پس از برقراری انرژی بلافاصله به شرایط عادی بازگردند. کورههای فولاد، واحدهای پتروشیمی، صنایع شیمیایی، سیمان و بسیاری از واحدهای تولیدی به فرآیندهای پیوسته وابستهاند و قطع یا کاهش شدید انرژی میتواند هزینههای راهاندازی مجدد، استهلاک تجهیزات و خسارت عملیاتی ایجاد کند.از سوی دیگر، توقف تولید به معنای کاهش عرضه کالا در بازار است. اگر کارخانهای تولید خود را کاهش دهد، زنجیره تأمین آن نیز تحت تأثیر قرار میگیرد. مواد اولیه کمتری تولید میشود، حملونقل کاهش مییابد، سفارش پیمانکاران کم میشود و در نهایت درآمد تعداد بیشتری از بنگاهها تحت فشار قرار میگیرد.برآورد کاهش ۵۰ درصدی ظرفیت تولید صنایع در کل سال، در صورت تحقق، زنگ خطری جدی برای اقتصاد ایران است. صنعتی که نیمی از ظرفیت خود را از دست میدهد، نهتنها امکان پاسخگویی به تقاضای داخلی را ندارد، بلکه قدرت حضور خود در بازارهای صادراتی را نیز از دست خواهد داد.برای کشوری که بخش قابلتوجهی از درآمد ارزی آن از صادرات محصولات صنعتی، پتروشیمی، فولاد و فرآوردههای مرتبط تأمین میشود، کاهش تولید میتواند مستقیماً بر تراز تجاری و درآمدهای ارزی اثر بگذارد. به همین دلیل، ناترازی گاز را نمیتوان فقط مسئله وزارت نفت یا شرکتهای گاز دانست؛ این مسئله به موضوعی در سطح کلان اقتصاد تبدیل شده است.
زمستانی که فقط سرد نیست؛ پرهزینه است
در طرف دیگر ماجرا، صنایع کوچک نیز از بحران انرژی در امان نیستند. برآوردها از محدودیت یا خاموشی ۷۱ درصد صنایع کوچک در دوره پیک زمستانی حکایت دارد. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که صنایع کوچک معمولاً توان مالی و ذخایر نقدینگی کمتری برای تحمل شوکهای طولانیمدت دارند.یک واحد بزرگ صنعتی ممکن است در شرایط اضطراری به سراغ سوخت جایگزین، تجهیزات پشتیبان یا منابع مالی بیشتر برود، اما برای بسیاری از واحدهای کوچک، چند هفته توقف میتواند به معنای از دست رفتن مشتری، ناتوانی در پرداخت حقوق، افزایش بدهی و حتی تعطیلی دائمی باشد.در نتیجه، محدودیت انرژی میتواند آثار نامتقارنی بر بنگاهها داشته باشد. واحدهای بزرگ با وجود تحمل هزینه بالا ممکن است دوباره به مدار بازگردند، اما برخی صنایع کوچک ممکن است هرگز فرصت بازگشت به شرایط قبل را پیدا نکنند.در کنار گاز، برق نیز به یکی دیگر از محدودیتهای جدی تبدیل شده است. خاموشی ۲۰ درصدی برق در کنار محدودیت گاز، فشار مضاعفی بر صنایع وارد میکند. کارخانهای که همزمان با محدودیت گاز و قطعی برق مواجه است، عملاً با دو مانع برای ادامه فعالیت روبهرو میشود.این همزمانی میتواند بهرهوری را به شدت کاهش دهد. تولیدی که باید در یک شیفت مشخص انجام شود، به چند شیفت پراکنده تبدیل میشود؛ دستگاهها بارها روشن و خاموش میشوند و نیروی انسانی نیز نمیتواند برنامه کاری منظمی داشته باشد. نتیجه چنین وضعیتی افزایش هزینه تمامشده و کاهش بهرهوری است.در شرایط تورمی، افزایش هزینه تولید معمولاً در نهایت به قیمت کالا منتقل میشود. بنابراین ناترازی انرژی میتواند یکی از عوامل تشدیدکننده تورم تولیدکننده و مصرفکننده باشد. کارخانه برای جبران بخشی از هزینههای تحمیلشده، قیمت محصول را افزایش میدهد و این افزایش در زنجیره توزیع به مصرفکننده میرسد.از سوی دیگر، کاهش تولید داخلی ممکن است نیاز به واردات برخی کالاها یا مواد اولیه را افزایش دهد. در شرایطی که تأمین ارز خود با محدودیت روبهروست، چنین اتفاقی فشار بیشتری بر بازار ارز و منابع ارزی وارد میکند. به این ترتیب، یک بحران زیرساختی در حوزه انرژی میتواند در نهایت به بحران در حوزه تجارت خارجی، تورم و اشتغال تبدیل شود.
ناترازی انرژی؛ تهدیدی برای سرمایهگذاری و آینده صنعت
شاید مهمترین پیامد ناترازی انرژی، فقط تولید ازدسترفته امروز نباشد؛ بلکه اثر آن بر تصمیم سرمایهگذاران برای فرداست. هیچ سرمایهگذاری تمایل ندارد منابع مالی خود را وارد صنعتی کند که نمیتواند برای تأمین انرژی مورد نیاز آن افق قابل پیشبینی داشته باشد.سرمایهگذاری صنعتی نیازمند پیشبینیپذیری است. یک کارخانه ممکن است با میلیاردها تومان سرمایه ساخته شود، اما اگر مالک آن نداند چند ماه در سال میتواند با ظرفیت کامل فعالیت کند، محاسبه بازگشت سرمایه دشوار خواهد شد.این مسئله بهویژه در صنایع انرژیبر اهمیت بیشتری دارد. فولاد، سیمان، پتروشیمی و صنایع معدنی بدون انرژی پایدار امکان فعالیت اقتصادی مطلوب ندارند. اگر محدودیت انرژی به یک اتفاق تکرارشونده تبدیل شود، سرمایهگذار به تدریج به سمت فعالیتهایی حرکت خواهد کرد که وابستگی کمتری به زیرساخت انرژی دارند یا حتی سرمایه خود را به خارج از بخش تولید منتقل میکند.از همین رو، حل ناترازی گاز و برق باید بخشی از سیاست صنعتی کشور باشد. افزایش تولید گاز، توسعه پالایشگاهها، بهبود شبکه انتقال، کاهش هدررفت، سرمایهگذاری در میادین گازی، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و اصلاح الگوی مصرف همگی بخشی از راهحل هستند.در کوتاهمدت نیز لازم است سیاستگذار به جای برخورد مقطعی با خاموشی صنایع، برنامهای شفاف برای مدیریت انرژی ارائه کند. صنعتگر باید بداند چه زمانی محدودیت خواهد داشت، چه میزان از ظرفیتش قابل استفاده است و چه حمایتهایی در برابر خسارت ناشی از توقف تولید دریافت خواهد کرد.ادامه وضعیت فعلی میتواند یک دور باطل ایجاد کند؛ ناترازی انرژی موجب کاهش تولید میشود، کاهش تولید درآمد بنگاهها را کم میکند، افت درآمد سرمایهگذاری را کاهش میدهد و کاهش سرمایهگذاری نیز ظرفیت توسعه زیرساخت انرژی و تولید صنعتی را محدود میکند. خروج از این چرخه بدون سرمایهگذاری جدی و برنامه بلندمدت امکانپذیر نیست.۸۳ درصد صنایع بزرگ و ۷۱ درصد صنایع کوچک، ارقامی هستند که اگر محقق شوند، باید فراتر از یک هشدار فصلی دیده شوند. مسئله اصلی این نیست که کارخانهها در زمستان چند روز خاموش میشوند؛ مسئله این است که اقتصاد ایران تا چه اندازه میتواند هزینه این خاموشی را تحمل کند.خاموشی صنایع یعنی تولید کمتر، اشتغال شکنندهتر، صادرات محدودتر، قیمت تمامشده بالاتر و سرمایهگذاری ضعیفتر. اگر این روند ادامه پیدا کند، بحران انرژی از یک مشکل زیرساختی به مانعی برای رشد اقتصادی تبدیل خواهد شد.اقتصاد برای رشد به سرمایه، بازار، نیروی انسانی و فناوری نیاز دارد، اما همه این عوامل در نهایت به یک زیرساخت حیاتی وابستهاند: انرژی پایدار. اگر انرژی نباشد، کارخانه مدرن هم نمیتواند تولید کند و سرمایه میلیاردی نیز بلااستفاده میماند.بنابراین، زمستان پیشرو را نباید فقط با میزان ذخیره گاز و پیشبینی مصرف خانوار سنجید. باید دید چه میزان از ظرفیت تولید کشور قرار است در این فصل از مدار خارج شود و هزینه آن برای اقتصاد ایران چقدر خواهد بود. خاموشی صنعت، خاموشی بخشی از اقتصاد است؛ و هرچه این خاموشی طولانیتر شود، بازگرداندن تولید به مدار دشوارتر و پرهزینهتر خواهد شد.
