خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس صنعت- بازار کالای استوک در ایران طی سالهای اخیر از یک بخش محدود و حاشیهای به بازاری قابل توجه تبدیل شده است؛ بازاری که رشد آن را نمیتوان صرفاً به علاقه مصرفکنندگان به کالاهای کارکرده نسبت داد. کاهش قدرت خرید خانوار، افزایش قیمت کالاهای نو، محدودیت واردات برخی محصولات و تغییر الگوی مصرف باعث شده است بخشی از جامعه به سمت کالاهایی حرکت کند که با قیمت پایینتر، امکان دسترسی به برندها و تجهیزات مورد نیاز را فراهم میکنند. در چنین شرایطی، کالای استوک دیگر فقط یک انتخاب اقتصادی برای گروهی محدود نیست، بلکه برای بخشی از بازار به یک ضرورت تبدیل شده است.

حسین جلیلی بال /بر اساس اظهارات فعالان این حوزه، کالاهای استوک که پیشتر بخش قابل توجهی از آنها از مسیرهای غیررسمی و قاچاق وارد کشور میشد، همچنان با وجود تغییر رویههای واردات کالای نو، از مسیرهای پرریسکی مانند لنج و قایقهای تندرو وارد بازار ایران میشوند. این روند را باید نشانهای از وجود تقاضای واقعی در بازار دانست؛ تقاضایی که حتی محدودیتهای تجاری و ریسکهای بالای واردات نیز نتوانسته آن را از بین ببرد.در واقع، رشد بازار استوک بیش از آنکه یک پدیده صرفاً تجاری باشد، تصویری از وضعیت قدرت خرید خانوار ارائه میدهد. وقتی مصرفکننده توان خرید یک کالای نو را ندارد، اما همچنان به آن کالا نیاز دارد، طبیعی است که به گزینههای ارزانتر روی بیاورد. در این شرایط، کالای استوک میتواند بخشی از شکاف میان قیمت کالاهای نو و توان مالی مصرفکنندگان را پر کند.
استوک؛ از انتخاب اقتصادی تا ضرورت مصرف
در سالهای گذشته، خرید کالای استوک بیشتر با گروههایی مانند فعالان حوزه فناوری، شرکتهای کوچک، دانشجویان، تعمیرکاران و مصرفکنندگانی شناخته میشد که به دنبال تجهیزات حرفهای با قیمت مناسب بودند. اما افزایش مستمر قیمت کالاهای نو باعث شده دامنه مصرفکنندگان استوک گستردهتر شود.رایانه، لپتاپ، تجهیزات اداری، لوازم الکترونیکی، ابزارهای صنعتی و حتی برخی کالاهای مصرفی در بازار استوک مشتریان خاص خود را پیدا کردهاند. دلیل اصلی نیز روشن است: اختلاف قیمت میان کالای نو و کارکرده در برخی موارد به اندازهای است که برای خانوار یا بنگاه کوچک، انتخاب کالای استوک تنها راه دسترسی به محصول مورد نیاز محسوب میشود.این وضعیت در بازار تجهیزات فناوری بیشتر قابل مشاهده است. قیمت بالای لپتاپ و رایانههای جدید باعث شده بسیاری از مصرفکنندگان به سراغ مدلهای کارکرده یا استوک بروند؛ محصولاتی که ممکن است از نظر مشخصات فنی همچنان توانایی انجام کارهای مورد نیاز را داشته باشند، اما قیمت آنها فاصله قابل توجهی با نمونه نو دارد.در بخش تولید نیز شرایط مشابهی وجود دارد. بنگاههای کوچک و متوسط که توان خرید ماشینآلات یا تجهیزات نو را ندارند، ممکن است برای حفظ فعالیت خود به سراغ تجهیزات کارکرده بروند. در این حالت، استوک میتواند به جای یک کالای مصرفی، به ابزاری برای تداوم تولید تبدیل شود.با این حال، رشد این بازار یک روی دیگر نیز دارد. هرچه فاصله قیمت کالای نو با توان خرید مردم بیشتر شود، انگیزه برای واردات کالاهای کارکرده افزایش پیدا میکند. اگر مسیر رسمی واردات برای این کالاها محدود یا پرهزینه باشد، بخشی از تقاضا به سمت بازار غیررسمی حرکت خواهد کرد.این همان نقطهای است که اقتصاد رسمی و غیررسمی با یکدیگر برخورد میکنند.از یک طرف، سیاستگذار میخواهد از تولید داخلی، واردات رسمی و کنترل جریان کالا حمایت کند و از سوی دیگر، مصرفکنندهای قرار دارد که توان خرید کالای رسمی و نو را ندارد. اگر میان این دو بخش فاصله زیادی ایجاد شود، بازار غیررسمی فرصت رشد پیدا میکند.
لنجها و قایقهای تندرو؛ مسیر پرریسک یک بازار پرتقاضا
گزارشها درباره ورود کالای استوک از مسیرهای دریایی پرریسک، از جمله لنج و قایقهای تندرو، نشان میدهد که تقاضای موجود در بازار به اندازهای جدی است که واردکنندگان حاضرند ریسک بیشتری برای تأمین کالا بپذیرند.این مسئله را باید از دو زاویه بررسی کرد. نخست، افزایش فعالیت غیررسمی در حوزه واردات است و دوم، ناتوانی بازار رسمی در پاسخگویی به نیاز بخشی از مصرفکنندگان.زمانی که واردات رسمی یک کالا به دلایل مختلف دشوار، محدود یا گران میشود، اما تقاضا برای آن همچنان وجود دارد، مسیرهای جایگزین شکل میگیرند. در مناطق ساحلی ایران، تجارت دریایی سنتی سابقه طولانی دارد و لنجها برای سالها بخشی از شبکه حملونقل کالا میان ایران و کشورهای منطقه بودهاند. اما زمانی که کالا از مسیرهای غیررسمی و بدون نظارت کامل وارد شود، مسائل مربوط به کیفیت، سلامت، اصالت کالا، خدمات پس از فروش و حقوق مصرفکننده نیز جدیتر میشود.در بازار استوک این مسئله اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا برخلاف کالای نو، وضعیت فنی و میزان کارکرد کالا میتواند بسیار متفاوت باشد. دو محصول با ظاهر مشابه ممکن است از نظر عمر قطعات، میزان استفاده، سلامت باتری یا سایر اجزای فنی تفاوت زیادی داشته باشند.بنابراین اگر بازار استوک قرار است به یک بخش پایدار از اقتصاد تبدیل شود، نمیتوان آن را صرفاً با نگاه مقابلهای مدیریت کرد. لازم است سازوکاری برای واردات قانونی، کنترل کیفیت و شناسایی دقیق کالا ایجاد شود.در غیر این صورت، هم دولت از درآمدهای قانونی گمرکی و مالیاتی محروم میشود و هم مصرفکننده در معرض خرید کالایی قرار میگیرد که ممکن است اطلاعات دقیقی درباره وضعیت آن نداشته باشد.از سوی دیگر، قاچاق کالا به تولیدکنندگان و واردکنندگان رسمی نیز فشار وارد میکند. فعال اقتصادی که هزینه گمرک، مالیات، حملونقل و استاندارد را پرداخت میکند، نمیتواند بهسادگی با کالایی رقابت کند که بدون تحمل همین هزینهها وارد بازار شده است.بنابراین رشد بازار غیررسمی، نتیجهای دوگانه دارد؛ از یک سو بخشی از تقاضای مردم را با قیمت پایینتر پاسخ میدهد و از سوی دیگر، ساختار رسمی اقتصاد را تضعیف میکند.راهحل این تناقض، صرفاً برخورد انتظامی نیست. باید علت اقتصادی شکلگیری این بازار نیز مورد توجه قرار گیرد.
قدرت خرید پایین؛ موتور اصلی رونق بازار استوک
اگر بخواهیم ریشه افزایش تقاضا برای کالای استوک را پیدا کنیم، باید پیش از هر چیز به قدرت خرید مردم نگاه کنیم. زمانی که درآمد خانوار با سرعت افزایش قیمت کالاها هماهنگ نباشد، الگوی مصرف تغییر میکند.خانوار ابتدا خرید کالاهای غیرضروری را به تعویق میاندازد. سپس به دنبال برندها و مدلهای ارزانتر میرود و در مرحله بعد، کالای دستدوم یا استوک را جایگزین کالای نو میکند. این رفتار را میتوان نوعی سازگاری اجباری با شرایط اقتصادی دانست.بنابراین افزایش فروش کالای استوک لزوماً به معنای رونق اقتصادی نیست. ممکن است در ظاهر حجم معاملات این بازار افزایش پیدا کند، اما پشت آن کاهش توان خرید برای کالای نو قرار داشته باشد.این مسئله درباره لوازم دیجیتال بسیار جدی است. فناوری با سرعت زیادی تغییر میکند و مصرفکننده برای ادامه تحصیل، کار، فعالیت اقتصادی یا حتی ارتباطات روزمره به ابزارهای دیجیتال نیاز دارد. اگر قیمت محصولات جدید از توان خرید خانوار خارج شود، بازار استوک به صورت طبیعی رشد خواهد کرد.همین اتفاق درباره تجهیزات تولید نیز میتواند رخ دهد. بنگاه تولیدی که امکان خرید دستگاه جدید ندارد، ممکن است ماشینآلات کارکرده تهیه کند تا فعالیت خود را حفظ کند. این امر در کوتاهمدت میتواند به تداوم تولید کمک کند، اما اگر اقتصاد برای مدت طولانی به تجهیزات فرسوده وابسته بماند، در بلندمدت بهرهوری کاهش مییابد.از همین رو، رشد بازار استوک باید برای سیاستگذار یک پیام مهم داشته باشد: بازار دارد خود را با کاهش قدرت خرید تطبیق میدهد. راهحل اساسی نیز افزایش قدرت خرید و کاهش هزینه دسترسی به کالا نیست، بلکه مجموعهای از سیاستهاست که بتواند تورم را مهار کند، درآمد واقعی خانوار را افزایش دهد و واردات رسمی کالاهای مورد نیاز را تسهیل کند.در کنار آن، ساماندهی بازار استوک نیز ضروری است. ایجاد مسیر قانونی برای واردات کالاهای کارکرده، تعیین استانداردهای مشخص، الزام به اعلام میزان کارکرد، ایجاد ضمانت برای کالاهای حساس و نظارت بر واردکنندگان میتواند این بازار را از یک حوزه پرریسک به یک بخش رسمی اقتصاد تبدیل کند.اگر کالای استوک واقعاً مورد نیاز بازار است، بهتر است به جای حذف آن، برای فعالیت قانونی و شفاف آن چارچوب مشخص تعریف شود. چنین سیاستی هم میتواند نیاز مصرفکننده را پاسخ دهد و هم درآمدهای دولت را افزایش دهد و هم امکان نظارت بر کیفیت کالا را فراهم کند. افزایش صنعت کالای استوک را باید بهعنوان یک علامت اقتصادی جدی دید. مردم زمانی به سراغ کالای کارکرده میروند که میان نیاز و توان مالی آنها فاصله ایجاد شده باشد. هرچه این فاصله بیشتر شود، بازار استوک نیز بزرگتر خواهد شد.ورود کالا از مسیرهای پرریسک مانند لنج و قایقهای تندرو نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است؛ تقاضایی وجود دارد که مسیر رسمی هنوز نتوانسته بهطور کامل پاسخگوی آن باشد.اگر سیاستگذار تنها با عرضه غیررسمی مبارزه کند اما درباره علت شکلگیری تقاضا اقدامی نکند، احتمالاً بازار به مسیرهای جدید منتقل خواهد شد. اما اگر همزمان با مقابله با قاچاق، واردات قانونی و کنترلشده کالای استوک را تسهیل کند، میتوان این بازار را از یک فعالیت پرریسک به یک صنعت شفاف و قابل نظارت تبدیل کرد.در نهایت، مسئله کالای استوک بیش از آنکه درباره «کالای دستدوم» باشد، درباره قدرت خرید مردم، ساختار واردات و آینده مصرف در اقتصاد ایران است. وقتی کالای نو از دسترس بخش بزرگی از جامعه خارج شود، بازاردیر یا زود راه دیگری برای پاسخ به تقاضا پیدا خواهد کرد.
