خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اقتصاد و سیاست - نقدینگی در اقتصاد ایران دیگر صرفاً یک شاخص پولی در گزارشهای بانک مرکزی نیست؛ به متغیری تبدیل شده که مسیر حرکت آن میتواند قیمت داراییها، رفتار سرمایهگذاران، قدرت خرید خانوارها و حتی آینده تولید را تحت تأثیر قرار دهد. حجم نقدینگی کشور در آستانه ۱۷ هزار هزار میلیارد تومان قرار گرفته و همین عدد بزرگ نشان میدهد اقتصاد ایران با انباشت عظیمی از منابع پولی مواجه است؛ منابعی که اگر به سمت تولید و سرمایهگذاری مولد حرکت نکنند، میتوانند در بازارهای دارایی به دنبال پناهگاه بگردند.

کریمی/ نقدینگی به خودی خود نه خوب است و نه بد. اقتصاد برای رشد به پول و اعتبار نیاز دارد و افزایش نقدینگی زمانی میتواند طبیعی باشد که متناسب با رشد تولید، افزایش ظرفیت اقتصادی و تقاضای واقعی صورت گیرد. مسئله زمانی ایجاد میشود که حجم پول با سرعتی بیشتر از ظرفیت تولید کالا و خدمات رشد کند. در این وضعیت، پول بیشتری برای خرید مقدار تقریباً ثابتی از کالا و دارایی وجود دارد و فشار قیمتی افزایش پیدا میکند.اقتصاد ایران طی سالهای گذشته بارها شاهد چنین وضعیتی بوده است. رشد نقدینگی در شرایطی که سرمایهگذاری مولد، رشد اقتصادی و بهرهوری با محدودیتهای جدی مواجه بودهاند، باعث شده بخشی از منابع به جای ورود به کارخانه، پروژه عمرانی یا کسبوکار جدید، راهی بازارهای دارایی شود. نتیجه نیز در دورههای مختلف در بازار ارز، طلا و سکه، مسکن و خودرو قابل مشاهده بوده است.در چنین شرایطی، نقدینگی شبیه سیلی است که لزوماً مسیر ثابتی ندارد؛ هرجا مانع کمتری ببیند و احتمال حفظ ارزش دارایی بیشتر باشد، به همان سمت حرکت میکند. یک روز بازار ارز مقصد این منابع است، روز دیگر طلا و سکه و در دورهای دیگر مسکن یا خودرو. بنابراین نمیتوان افزایش قیمت در هر یک از این بازارها را صرفاً به رفتار سفتهبازانه مردم نسبت داد. بخش مهمی از این رفتار، واکنشی به شرایط کلان اقتصادی و تلاش برای حفظ ارزش دارایی در برابر تورم است.
نقدینگی وقتی از تولید جدا میشود
مهمترین پرسش درباره حجم بالای نقدینگی این نیست که «پول کجاست؟» بلکه این است که «چرا این پول به تولید نمیرود؟» اقتصاد برای ایجاد اشتغال و افزایش درآمد واقعی به سرمایهگذاری نیاز دارد. بنگاهها برای توسعه خطوط تولید، خرید ماشینآلات، تأمین سرمایه در گردش و افزایش ظرفیت خود به منابع مالی دسترسی دارند. اگر منابع مالی عمدتاً در فعالیتهای کوتاهمدت و غیرمولد گردش کند، رشد نقدینگی لزوماً به رشد ظرفیت تولید منجر نخواهد شد.در یک اقتصاد باثبات، بازار سرمایه، نظام بانکی و سایر ابزارهای تأمین مالی باید بتوانند منابع خرد و کلان را به پروژههای دارای بازده اقتصادی هدایت کنند. سرمایهگذار نیز زمانی حاضر است پول خود را برای چند سال در یک فعالیت تولیدی قفل کند که نسبت به آینده اقتصاد اطمینان داشته باشد. اگر نرخ تورم بالا باشد، نرخ ارز بیثبات باشد، مقررات دائماً تغییر کند و آینده کسبوکار قابل پیشبینی نباشد، سرمایهگذار طبیعی است که به دنبال داراییهایی برود که تصور میکند ارزش خود را بهتر حفظ میکنند.این مسئله یکی از دلایل اصلی حرکت نقدینگی به سمت بازارهای ارز، طلا، مسکن و خودرو است. در چنین شرایطی، خرید یک دارایی ممکن است بیش از آنکه با هدف مصرف انجام شود، با هدف حفظ قدرت خرید صورت گیرد. فردی که نگران کاهش ارزش پول خود است، ممکن است ترجیح دهد پساندازش را به دارایی تبدیل کند؛ حتی اگر آن دارایی در کوتاهمدت بازده تولیدی برای اقتصاد ایجاد نکند.در نتیجه، مقابله با این پدیده تنها با توصیه مردم به عدم خرید ارز، طلا یا مسکن امکانپذیر نیست. تا زمانی که انگیزه اقتصادی برای فرار از پول ملی وجود داشته باشد، سیاستهای محدودکننده به تنهایی نمیتوانند مسیر نقدینگی را تغییر دهند. سیاستگذار باید شرایطی ایجاد کند که سرمایهگذاری مولد، از نظر ریسک و بازده، برای مردم و سرمایهگذاران جذابتر از سفتهبازی باشد.این همان نقطهای است که ثبات اقتصادی اهمیت پیدا میکند. سرمایهگذاری بلندمدت با نااطمینانی سازگار نیست. کارخانهدار، کارآفرین یا سرمایهگذار برای ورود سرمایه خود نیازمند تصویری قابل قبول از آینده است. اگر نداند سه ماه بعد چه مقرراتی حاکم خواهد بود، نرخ ارز چه مسیری خواهد داشت، هزینه انرژی چگونه تغییر میکند یا دسترسی او به منابع مالی چگونه خواهد بود، تصمیمگیری بلندمدت دشوار میشود.
بازارهای دارایی؛ مقصد طبیعی پول سرگردان
ورود نقدینگی به بازارهای دارایی الزاماً به معنای هجوم همزمان به همه بازارها نیست. سرمایه معمولاً به دنبال بازاری میگردد که در آن ترکیبی از نقدشوندگی، امکان حفظ ارزش و انتظار افزایش قیمت وجود داشته باشد. به همین دلیل، حرکت نقدینگیمیتواند از یک بازار به بازار دیگر منتقل شود.بازار ارز یکی از نخستین مقصدهای چنین منابعی است. ارز برای بخشی از سرمایهگذاران نقش پوشش ریسک کاهش ارزش پول را دارد. زمانی که انتظارات تورمی افزایش پیدا میکند، تقاضا برای ارز نیز میتواند افزایش یابد. افزایش قیمت ارز نیز خود به عاملی برای تشدید تورم تبدیل میشود؛ زیرا بسیاری از کالاها و نهادههای تولید به شکل مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر نرخ ارز قرار دارند.طلا و سکه نیز شرایط مشابهی دارند. جذابیت این بازارها فقط از قیمت جهانی طلا ناشی نمیشود؛ در اقتصاد تورمی، طلا میتواند برای خانوار نقش ذخیره ارزش داشته باشد. بنابراین بخشی از تقاضا در این بازار مصرفی نیست، بلکه ناشی از نگرانی درباره آینده قدرت خرید است.مسکن نیز یکی از مهمترین مخازن سرمایه در اقتصاد ایران محسوب میشود. اما افزایش نقدینگی لزوماً به معنای افزایش سریع معاملات مسکن نیست. در شرایطی که قیمت ملک از قدرت خرید خانوار فاصله زیادی گرفته است، ممکن است نقدینگی وارد این بازار شود اما بخش مصرفی بازار همچنان در رکود باقی بماند. در چنین شرایطی، سرمایهگذاری در ملک میتواند بیشتر با هدف حفظ ارزش دارایی انجام شود.بازار خودرو نیز در دورههایی همین نقش را ایفا کرده است. زمانی که خودرو به یک دارایی قابل معامله و نسبتاً محدود تبدیل میشود، بخشی از تقاضا میتواند غیرمصرفی باشد. در نتیجه افزایش قیمت خودرو نیز ممکن است از ترکیب هزینه تولید، محدودیت عرضه، نرخ ارز و تقاضای سرمایهای تأثیر بگیرد.وجه مشترک همه این بازارها یک مسئله است: پول زمانی که نتواند آینده مطمئنتری در تولید پیدا کند، به دنبال پناهگاه میگردد از این منظر، افزایش قیمت داراییها را نباید تنها معلول رفتار مردم دانست. سیاستهای پولی، کسری بودجه، شرایط نظام بانکی، نااطمینانی اقتصادی، رشد هزینههای تولید و کاهش اعتماد به آینده همگی میتوانند در شکلگیری این وضعیت نقش داشته باشند.اگر سیاستگذار تنها با هر موج قیمتی وارد بازار مربوطه شود و برای مدتی با محدودیت معاملاتی یا دستور اداری تلاش کند قیمت را کنترل کند، ممکن است نقدینگی صرفاً مسیر خود را تغییر دهد. سرکوب یک بازار میتواند منابع را به بازار دیگری منتقل کند. بنابراین مسئله اصلی، مدیریت منشأ حرکت سرمایه است، نه فقط مقابله با مقصد آن.
دلارهای خانگی و آزمون اعتماد اقتصادی
در کنار نقدینگی ریالی، وجود حجم قابل توجهی ارز در اختیار مردم نیز نشاندهنده عمق مسئله اعتماد در اقتصاد است. برآورد مطرحشده از وجود حدود ۲۰ تا ۶۰ میلیارد دلار ارز در دست مردم حکایت دارد؛ رقمی که در صورت صحت، قابل توجه است و حتی میتواند با درآمد یک سال نفتی کشور مقایسه شود.فارغ از رقم دقیق، اصل مسئله اهمیت زیادی دارد: بخشی از جامعه ترجیح داده است دارایی خود را خارج از سیستم رسمی پولی و مالی نگهداری کند. این رفتار را نمیتوان صرفاً ناشی از علاقه به سفتهبازی دانست. نگهداری ارز، طلا یا سایر داراییها در بسیاری از موارد واکنش خانوارها به نااطمینانی، تورم و نگرانی درباره آینده ارزش پول است.بنابراین اگر دولت بخواهد این منابع را به سمت تولید و اشتغال هدایت کند، باید پیش از هر چیز اعتماد ایجاد کند. هیچ بسته اقتصادی صرفاً با ارائه مشوقهای مالی نمیتواند سرمایه را به تولید بکشاند، اگر سرمایهگذار تصور کند ریسکهای سیاسی و اقتصادی، بازده مورد انتظار او را از بین خواهد برد.اعتماد اقتصادی یعنی فعال اقتصادی بداند قواعد بازی ناگهان تغییر نمیکند، قراردادها محترم شمرده میشوند، دسترسی به منابع مالی بر اساس قواعد شفاف انجام میشود و سرمایهگذاری مولد در برابر فعالیتهای رانتی شکست نمیخورد. بدون چنین اعتمادی، حتی اگر منابع مالی فراوان باشد، ممکن است بخش زیادی از آن به جای تولید در داراییهای امنتر باقی بماند.هدایت نقدینگی به تولید نیز نیازمند یک بسته سیاستی جامع است. اصلاح نظام بانکی، کاهش نااطمینانی، ثبات نسبی اقتصاد کلان، توسعه ابزارهای تأمین مالی، تسهیل فضای کسبوکار، کاهش رانت و انحصار و ایجاد مشوق برای سرمایهگذاری بلندمدت، اجزای چنین بستهای هستند.از سوی دیگر، سیاستگذار باید میان افزایش نقدینگی و رشد اقتصادی رابطهای منطقی برقرار کند. افزایش اعتبار برای تولید میتواند در شرایط مناسب به رشد اقتصادی منجر شود، اما تزریق پول بدون افزایش ظرفیت تولید، خطر افزایش تورم را بیشتر میکند. بنابراین مسئله صرفاً حجم نقدینگی نیست؛ کیفیت خلق پول و محل مصرف آن نیز اهمیت دارد. اقتصاد ایران با حجم بزرگی از منابع مالی مواجه است که میتواند هم فرصت باشد و هم تهدید. اگر این منابع به سمت تولید، زیرساخت، فناوری و اشتغال هدایت شوند، میتوانند موتور رشد اقتصادی باشند. اما اگر به دلیل تورم و بیاعتمادی در بازارهای دارایی سرگردان بمانند، ممکن است هر بار یک بازار را باموج تقاضای سرمایهای مواجه کنند.۱۷ هزار همت نقدینگی را نمیتوان با دستور متوقف کرد. این حجم از پول باید مسیر پیدا کند؛ مسیری که مقصد آن تولید و سرمایهگذاری مولد باشد، نه صرفاً بازارهای دارایی. برای تحقق این هدف نیز نخستین گام، بازگرداندن اعتماد است. مردم زمانی حاضر میشوند دارایی خود را از ارز، طلا و سایر بازارهای حفظ ارزش خارج کنند که مطمئن باشند در اقتصاد واقعی، امکان حفظ ارزش سرمایه و کسب بازده منطقی وجود دارد.بنابراین بزرگترین چالش سیاستگذار شاید خودِ نقدینگی نباشد؛ چالش اصلی، ساختن اقتصادی است که نقدینگی در آن انگیزهای برای فرار از تولید نداشته باشد اگر چنین محیطی ایجاد شود، همین منابع عظیم مالی که امروز تهدید تلقی میشوند، میتوانند به سرمایهای برای رونق تولید، افزایش اشتغال و رشد اقتصادی تبدیل شوند. در غیر این صورت، سیل نقدینگی هر بار مسیر تازهای پیدا خواهد کرد و یک بازار دیگر را تحت فشار قرار خواهد داد.
