خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس صنعت- ناوگان خودرویی ایران در شرایطی وارد مرحله تازهای از فرسودگی شده است که افزایش سن خودروها دیگر تنها یک مسئله مربوط به ظاهر و کیفیت خودرو یا هزینه تعمیرات نیست، بلکه به یکی از چالشهای مهم اقتصاد انرژی، آلودگی هوا، ایمنی جادهای و بهرهوری حملونقل کشور تبدیل شده است. برآوردها نشان میدهد میانگین سن خودروهای سواری در حال تردد در کشور حدود ۱۵ سال است؛ رقمی که فاصله قابل توجهی با بسیاری از کشورهای توسعهیافته دارد و در صورت ادامه روند فعلی میتواند هزینههای اقتصادی و اجتماعی سنگینی به کشور تحمیل کند.

حسین جلیلی بال / مسئله زمانی جدیتر میشود که به روند ورود خودروهای قدیمی به محدوده فرسودگی توجه کنیم. با توجه به اینکه در مقررات ایران سن ۲۰ سال به عنوان یکی از مبناهای فرسودگی خودرو در نظر گرفته شده است، خودروهایی که حدود دو دهه قبل تولید شدهاند، اکنون به تدریج وارد مرحلهای میشوند که هزینه نگهداری، مصرف سوخت و میزان آلایندگی آنها به مراتب بیشتر از خودروهای جدید است. بر همین اساس، از سال ۱۴۰۵ به بعد، هر سال حدود یک میلیون خودروی قدیمی میتوانند وارد محدوده فرسودگی شوند.این اتفاق در حالی رخ میدهد که ظرفیت نوسازی ناوگان طی سالهای گذشته با سرعت مورد نیاز پیش نرفته است. اگر تعداد خودروهای جدید جایگزینشده با خودروهای فرسوده کمتر از حجم خودروهایی باشد که هر سال به سن فرسودگی میرسند، اندازه ناوگان فرسوده نهتنها کاهش پیدا نمیکند، بلکه به صورت مستمر افزایش خواهد یافت. در چنین شرایطی، سیاستهای مقطعی برای اسقاط چند هزار یا چند ده هزار خودرو نمیتواند شکاف ایجادشده را جبران کند.از سوی دیگر، موضوع فرسودگی خودرو در ایران با ساختار تولید خودرو در دهههای گذشته ارتباط مستقیمی دارد. تولید خودرو در سال ۱۳۸۵ به حدود یک میلیون دستگاه رسید و بخش قابل توجهی از خودروهای تولیدشده در آن دوره اکنون در آستانه رسیدن به سن ۲۰ سال قرار دارند. بنابراین مسئله امروز تا حد زیادی نتیجه تصمیمها و روندهای گذشته است؛ اما آثار آن از امروز به بعد خود را با شدت بیشتری نشان خواهد داد.
موج خودروهای قدیمی؛ محصول سالهای اوج تولید
سال ۱۳۸۵ را میتوان یکی از نقاط مهم در تاریخ صنعت خودروی ایران دانست؛ سالی که تولید خودرو به حدود یک میلیون دستگاه رسید. این حجم تولید در آن مقطع نشانه رشد ظرفیت صنعت خودرو محسوب میشد، اما اکنون همان خودروها به تدریج در حال نزدیک شدن به مرز فرسودگی هستند. به عبارت دیگر، بخشی از بحران امروز ناوگان کشور، نتیجه طبیعی چرخه عمر خودروهایی است که حدود دو دهه قبل وارد خیابانها شدند.در یک اقتصاد دارای نظام منظم اسقاط و جایگزینی، افزایش سن خودروهای یک دوره تولیدی لزوماً به بحران تبدیل نمیشود. زمانی که خودروهای قدیمی به تدریج از چرخه خارج و با خودروهای جدیدتر جایگزین شوند، میانگین سن ناوگان کنترل میشود. مشکل ایران اما این است که فرآیند خروج خودروهای فرسوده با سرعت کافی انجام نشده است.در نتیجه، خودروهایی که از نظر فنی، مصرف سوخت و آلایندگی دیگر با استانداردهای روز فاصله زیادی دارند، همچنان در خیابانها تردد میکنند. این خودروها برای مالکان نیز هزینه بیشتری ایجاد میکنند؛ زیرا افزایش استهلاک، خرابی قطعات و نیاز به تعمیرات مکرر، هزینه نگهداری را بالا میبرد. اما در بسیاری از موارد، شرایط اقتصادی خانوارها اجازه جایگزینی خودرو با یک وسیله نقلیه جدید را نمیدهد.اینجاست که مسئله فرسودگی خودرو از یک موضوع صنعتی به یک موضوع اجتماعی تبدیل میشود. برای بخش قابل توجهی از مالکان، خودرو تنها وسیله رفتوآمد نیست؛ بلکه ابزار کسب درآمد نیز محسوب میشود. رانندگان تاکسی، خودروهای اینترنتی، وانتداران و بسیاری از مشاغل خدماتی به خودرو وابستهاند. افزایش هزینه تعمیر و سوخت خودروهای فرسوده مستقیماً درآمد آنها را تحت تأثیر قرار میدهد.در چنین شرایطی، سیاست نوسازی نمیتواند صرفاً بر الزام مالک به اسقاط خودرو متکی باشد. اگر خودروی جایگزین گران باشد و دسترسی به تسهیلات مناسب وجود نداشته باشد، مالک خودرو فرسوده عملاً توان خروج از چرخه را نخواهد داشت. بنابراین نوسازی ناوگان نیازمند ترکیبی از سیاستهای اعتباری، تسهیلاتی، اسقاط واقعی و تولید خودروهای اقتصادی است.
خودروهای فرسوده؛ مصرف سوخت پنهان اقتصاد
یکی از مهمترین آثار فرسودگی ناوگان، افزایش مصرف سوخت است. خودروهای قدیمی معمولاً از نظر فناوری موتور، سیستم سوخترسانی و بهرهوری انرژی با خودروهای جدید قابل مقایسه نیستند. فرسودگی قطعات نیز میتواند مصرف سوخت را بیشتر کند. به همین دلیل، هرچه سهم خودروهای قدیمی در ناوگان افزایش پیدا کند، فشار بیشتری بر منابع سوخت کشور وارد خواهد شد.این مسئله در شرایطی اهمیت دوچندان پیدا میکند که مصرف بنزین در کشور به یکی از چالشهای جدی اقتصاد انرژی تبدیل شده است. وقتی بخشی از سوخت کشور صرف حرکت خودروهایی میشود که بازدهی پایینی دارند، در واقع منابع اقتصادی برای تولید مسافت یکسان، بیشتر مصرف میشود. نتیجه نیز میتواند افزایش نیاز به تولید یا واردات سوخت و در نهایت فشار بیشتر بر منابع ارزی باشد.به همین دلیل، اصلاح الگوی مصرف بنزین فقط با سیاستهای قیمتی امکانپذیر نیست. اگر دولت از یک سو درباره کاهش مصرف سوخت صحبت کند، اما از سوی دیگر اجازه دهد ناوگان فرسوده با سرعت بیشتری رشد کند، بخشی از سیاست کنترل مصرف عملاً خنثی خواهد شد. نوسازی ناوگان باید در کنار مدیریت تقاضای سوخت قرار گیرد.موضوع آلودگی هوا نیز بخش دیگری از این معادله است. خودروهای فرسوده به دلیل فناوری قدیمی و استهلاک بیشتر، معمولاً آلایندگی بالاتری دارند. در شهرهای بزرگ که بخش قابل توجهی از آلودگی هوا ناشی از منابع متحرک است، افزایش سهم خودروهای قدیمی میتواند هزینههای بهداشتی و اجتماعی قابل توجهی ایجاد کند.در واقع، هزینه واقعی خودروی فرسوده فقط هزینهای نیست که مالک برای تعمیر آن پرداخت میکند. بخشی از هزینه به جامعه منتقل میشود؛ از افزایش مصرف سوخت گرفته تا آلودگی هوا، ترافیک ناشی از خرابی خودروها، تصادفات و هزینههای درمانی. به همین دلیل، نوسازی ناوگان را باید نوعی سرمایهگذاری عمومی دانست، نه صرفاً یک سیاست صنعتی.از منظر ایمنی نیز خودروهای قدیمی مسئلهساز هستند. فناوری ایمنی خودرو طی دو دهه گذشته تغییرات قابل توجهی داشته است و بسیاری از خودروهای قدیمی فاقد امکانات و ساختارهای ایمنی خودروهای جدید هستند. بنابراین افزایش عمر ناوگان میتواند ریسک آسیبپذیری سرنشینان را نیز افزایش دهد.
نوسازی ناوگان؛ از طرحهای مقطعی تا سیاست پایدار
با ورود سالانه حدود یک میلیون خودرو به محدوده فرسودگی، سیاستگذار با یک سؤال اساسی مواجه است: چگونه میتوان سرعت اسقاط و جایگزینی را به اندازهای رساند که ناوگان کشور به سمت پیرتر شدن حرکت نکند؟پاسخ به این سؤال صرفاً با افزایش تولید خودرو امکانپذیر نیست. اگر خودروهای جدید تولید شوند اما قیمت آنها برای مالکان خودروهای فرسوده قابل دسترس نباشد، چرخه جایگزینی شکل نمیگیرد. از سوی دیگر، اگر خودروهای جدید نیز از نظر مصرف سوخت و کیفیت تفاوت معناداری با خودروهای قدیمی نداشته باشند، بخشی از هدف نوسازی از بین خواهد رفت.بنابراین نخستین ضرورت، ایجاد یک نظام واقعی و پایدار برای اسقاط است. اسقاط نباید تنها در زمان اجرای طرحهای ویژه افزایش پیدا کند و سپس دوباره کاهش یابد. برنامه نوسازی باید چندساله، قابل پیشبینی و دارای منابع مالی مشخص باشد. مالک خودرو نیز باید بداند اگر امروز خودرو خود را تحویل دهد، چه میزان تسهیلات و چه گزینهای برای جایگزینی دریافت خواهد کرد.مسئله دوم، تأمین مالی است. با توجه به کاهش قدرت خرید خانوارها، خرید خودروی جدید برای بسیاری از مالکان خودروهای قدیمی امکانپذیر نیست. تسهیلات کمبهره، اقساط بلندمدت و مشوقهای واقعی میتواند بخشی از این مشکل را حل کند. البته منابع این تسهیلات باید به گونهای طراحی شود که خود به افزایش قیمت خودرو منجر نشود.سومین موضوع، توسعه حملونقل عمومی است. همه مشکلات فرسودگی را نمیتوان با جایگزینی خودرو شخصی حل کرد. در شهرهای بزرگ، توسعه مترو، اتوبوسهای استاندارد، ناوگان تاکسیرانی و سایر روشهای حملونقل عمومی میتواند تقاضا برای خودرو شخصی را کاهش دهد. هرچه وابستگی خانوارها به خودرو کمتر شود، فشار برای نگهداری خودروهای قدیمی نیز کاهش خواهد یافت.در کنار آن، باید سیاست مشخصی برای خودروهای تجاری و عمومی فرسوده نیز وجود داشته باشد. یک کامیون یا اتوبوس فرسوده از نظر مصرف سوخت و آلایندگی میتواند هزینه بسیار بیشتری نسبت به یک خودروی سواری ایجاد کند. بنابراین برنامه نوسازی باید بر اساس میزان مصرف، کارکرد، آلایندگی و اهمیت اقتصادی هر گروه از خودروها اولویتبندی شود.نکته مهم دیگر، اصلاح نگاه به تولید خودرو است. افزایش تیراژ به خودی خود به معنای نوسازی ناوگان نیست. تولیدکننده باید محصولاتی تولید کند که از نظر قیمت، کیفیت، ایمنی و مصرف سوخت توان جایگزینی خودروهای قدیمی را داشته باشند. اگر فاصله قیمت خودروهای جدید با توان مالی خانوارها بیش از حد باشد، حتی تولید انبوه نیز لزوماً به خروج خودروهای فرسوده منجر نمیشود.اکنون ایران در نقطهای قرار گرفته که تصمیمگیری درباره ناوگان خودرو نمیتواند به آینده موکول شود. خودروهای تولیدشده در دوره اوج تولید دهه ۸۰ شمسی، یکی پس از دیگری به سنین بالا میرسند و اگر سازوکار خروج آنها از چرخه حملونقل اصلاح نشود، کشور با موج جدیدی از خودروهای فرسوده روبهرو خواهد شد.ورود سالانه حدود یک میلیون خودروی قدیمی به محدوده فرسودگی، در صورت نبودبرنامه جدی برای اسقاط و جایگزینی، به معنای افزایش تدریجی مصرف سوخت، آلایندگی، هزینه تعمیرات و فشار بر شبکه حملونقل خواهد بود. از این منظر، فرسودگی خودرو فقط یک مشکل صنعت خودرو نیست؛ مسئلهای است که به انرژی، محیطزیست، سلامت، اقتصاد خانوار و حتی منابع ارزی کشور متصل شده است.راهحل نیز باید به همان اندازه چندبعدی باشد. تولید خودروی اقتصادی و کممصرف، تسهیلات مناسب برای جایگزینی، اسقاط واقعی، توسعه حملونقل عمومی، سیاستهای تشویقی و بازدارنده و ایجاد یک بازار منظم برای خودروهای فرسوده، اجزای یک برنامه جامع نوسازی هستند.اگر این اصلاحات بهموقع انجام نشود، کشور هر سال شاهد ورود موج تازهای از خودروهای قدیمی به خیابانها خواهد بود؛ خودروهایی که شاید قیمت اولیه پایینی داشته باشند، اما هزینه واقعی آنها برای اقتصاد بسیار بیشتر است. امروز مسئله فقط این نیست که چند خودرو فرسوده در کشور تردد میکنند؛ مسئله این است که هر سال چه تعداد خودروی جدید به این جمع اضافه میشود و چه تعداد از آنها واقعاً از چرخه خارج خواهند شد .در این میان، سال ۱۴۰۵ میتواند نقطه عطفی در سیاست نوسازی ناوگان باشد. اگر سیاستگذار این سال را آغاز یک برنامه پایدار چندساله برای خروج خودروهای فرسوده قرار دهد، میتوان از تبدیل فرسودگی به یک بحران بزرگتر جلوگیری کرد. اما اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، ناوگان ایران به جای جوانتر شدن، هر سال پیرتر خواهد شد و هزینه این پیری را نه فقط مالکان خودرو، بلکه کل اقتصاد و جامعه پرداخت خواهند کرد.
