گزارش اقتصاد پویا از مسیرهای تازه تجاری برای برون رفت از بحران های اقتصادی ؛
بنادر شمالی؛ سنگر اقتصادی ایران
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس تجارت - تحریمها طی سالهای گذشته تلاش کردهاند مسیرهای تجارت خارجی ایران را محدود کنند، هزینه مبادلات را افزایش دهند و دسترسی کشور به بازارهای بینالمللی و منابع مالی را دشوارتر سازند. در چنین شرایطی، یکی از راهبردهای مهم برای کاهش آسیبپذیری اقتصاد ایران، تنوعبخشی به مسیرهای تجارت خارجی و تقویت ارتباط اقتصادی با کشورهایی است که امکان همکاری با آنها وجود دارد. در این میان، بنادر شمالی کشور به دلیل قرار گرفتن در حاشیه دریای خزر و نزدیکی به بازارهای روسیه، قفقاز و آسیای مرکزی، میتوانند نقش مهمی در بازتعریف مسیرهای تجاری ایران ایفا کنند.

رضا قیدر / سالها بخش قابل توجهی از تجارت خارجی ایران بر مسیرهای جنوبی و بنادر واقع در خلیج فارس و دریای عمان متمرکز بوده است. این تمرکز اگرچه به دلیل دسترسی به آبهای آزاد و بازارهای جهانی مزیتهای زیادی دارد، اما در شرایط تحریمی، ایجاد مسیرهای جایگزین اهمیت بیشتری پیدا میکند. بنادر شمالی میتوانند یکی از حلقههای چنین شبکهای باشند؛ شبکهای که ایران را از طریق دریای خزر به بنادر کشورهای شمالی متصل میکند و امکان توسعه تجارت با روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، ترکمنستان و دیگر کشورهای منطقه را افزایش میدهد.مسئله اصلی اما صرفاً وجود بندر نیست. بندر زمانی به یک مزیت اقتصادی تبدیل میشود که به شبکه ریلی، جادهای، انبارداری، گمرک، خدمات لجستیکی و مراکز تولید و مصرف متصل باشد. در غیر این صورت، حتی اگر ظرفیت تخلیه و بارگیری افزایش پیدا کند، کالا در یکی از حلقههای زنجیره متوقف خواهد شد. بنابراین تقویت زیرساخت بنادر شمالی باید همزمان با توسعه کریدورهای حملونقل و کاهش هزینههای لجستیکی دنبال شود. بنادر شمالی؛ حلقه اتصال ایران به بازارهای اوراسیاموقعیت جغرافیایی ایران یک مزیت کمنظیر برای توسعه تجارت منطقهای ایجاد کرده است. کشور از یک سو به خلیج فارس و دریای عمان و از سوی دیگر به دریای خزر دسترسی دارد و در نقطه اتصال چند حوزه اقتصادی مهم قرار گرفته است. اگر این موقعیت با زیرساخت مناسب و سیاست خارجی اقتصادی فعال همراه شود، ایران میتواند از نقش یک مسیر عبوری ساده فراتر رفته و به یکی از مراکز مهم لجستیکی منطقه تبدیل شود.بنادر شمالی در این میان اهمیت ویژهای دارند؛ زیرا میتوانند ارتباط دریایی ایران با کشورهای حاشیه خزر را تقویت کنند. این کشورها علاوه بر بازار مصرف، دارای ظرفیتهای مهمی در حوزه انرژی، کشاورزی، مواد اولیه، صنعت و ترانزیت هستند. افزایش مبادلات با آنها میتواند بخشی از محدودیتهای ناشی از تحریم را از طریق تنوعبخشی به شرکای تجاری کاهش دهد.البته نباید تصور کرد که تجارت با همسایگان بهتنهایی جایگزین کامل تجارت جهانی خواهد شد. اقتصاد ایران برای رشد پایدار نیازمند ارتباط گسترده با بازارهای مختلف است. اما در شرایط تحریم، توسعه روابط با کشورهای همسایه یک سیاست عقلایی برای کاهش ریسک است. هرچه تعداد شرکای تجاری بیشتر باشد، وابستگی ایران به یک یا چند مسیر مشخص کاهش پیدا میکند.در این میان، مسئله زمان و هزینه حملونقل اهمیت زیادی دارد. اگر انتقال کالا از بنادر شمالی به مقصد نهایی، به دلیل ضعف شبکه ریلی یا جادهای چندین روز بیشتر طول بکشد یا هزینههای اضافی به تولیدکننده تحمیل کند، مزیت جغرافیایی ایران عملاً کاهش مییابد. بنابراین سرمایهگذاری در بندر باید بخشی از یک برنامه بزرگتر برای توسعه لجستیک باشد.ایران برای بهرهگیری از این ظرفیت نیازمند پایانههای مجهز، تجهیزات تخلیه و بارگیری مدرن، انبارهای استاندارد، سردخانه، خدمات کانتینری، سامانههای گمرکی سریع و اتصال مؤثر بندر به شبکه ریلی است. در کنار این موارد، ثبات مقررات و کاهش بروکراسی نیز اهمیت دارد. فعال اقتصادی باید بتواند زمان و هزینه عبور کالا از مرز و بندر را با دقت قابل قبولی پیشبینی کند.
همسایگان شمالی؛ بازارهایی که نباید از دست بروند
تقویت روابط اقتصادی با همسایگان شمالی فقط به معنای افزایش صادرات نیست. تجارت دوطرفه زمانی پایدار خواهد بود که واردات و صادرات نیز در یک شبکه مکمل قرار بگیرند. ایران میتواند بخشی از محصولات صنعتی، کشاورزی، پتروشیمی، مواد غذایی و خدمات فنی و مهندسی خود را به بازارهای شمالی صادر کند و در مقابل، مواد اولیه، کالاهای واسطهای و محصولاتی را که در داخل مزیت تولید آنها کمتر است، وارد کند.چنین رابطهای میتواند به جای تجارت مقطعی، یک زنجیره اقتصادی منطقهای ایجاد کند. برای نمونه، اگر تولیدکننده ایرانی مطمئن باشد که بازارهای روسیه و کشورهای آسیای مرکزی به شکل مستمر در دسترس هستند، انگیزه بیشتری برای افزایش ظرفیت تولید و استانداردسازی محصولات خود خواهد داشت.یکی ازمشکلات تجارت خارجی ایران، وابستگی زیاد برخی صادرکنندگان به بازارهای محدود است. هرگونه تغییر در مقررات، بحران سیاسی یا محدودیت حملونقل در یک مسیر میتواند بخش بزرگی از صادرات را تحت تأثیر قرار دهد. گسترش تجارت با همسایگان شمالی میتواند به توزیع این ریسک کمک کند.روابط اقتصادی البته بدون روابط سیاسی و دیپلماتیک پایدار شکل نمیگیرد. توسعه تجارت نیازمند توافقهای گمرکی، تسهیل صدور روادید برای فعالان اقتصادی، استانداردسازی، تسهیل پرداختها، حل اختلافات تجاری و ایجاد چارچوبهای حقوقی روشن است. بنابراین دیپلماسی اقتصادی باید در کنار دیپلماسی سیاسی قرار گیرد.در شرایط تحریمی، مسئله نقلوانتقال پول نیز اهمیت ویژهای دارد. اگر صادرکننده بتواند کالا را به بازار هدف برساند اما نتواند درآمد خود را با هزینه مناسب و در چارچوبی مطمئن دریافت کند، انگیزه تجارت کاهش پیدا میکند. از این رو، توسعه سازوکارهای مالی میان کشورهای منطقه، استفاده از پیمانهای پولی و تقویت روشهای قانونی تسویه میتواند بخشی از مشکلات تجارت را کاهش دهد.در این میان، ایران باید مراقب باشد که روابط اقتصادی با همسایگان صرفاً در سطح تفاهمنامه باقی نماند. یکی از مشکلات اقتصاد کشور، فاصله میان توافق و اجرای واقعی است. آنچه اهمیت دارد حجم واقعی تجارت، زمان عبور کالا، هزینه حمل، میزان سرمایهگذاری مشترک و تعداد شرکتهایی است که واقعاً در این مسیر فعالیت میکنند.اگر قرار باشد بنادر شمالی به موتور تجارت منطقهای تبدیل شوند، باید بخش خصوصی نیز نقش جدی داشته باشد. دولت میتواند زیرساخت و چارچوب قانونی را فراهم کند، اما توسعه تجارت در نهایت توسط بنگاههایی انجام میشود که باید بتوانند از این مسیر سود اقتصادی به دست آورند.
کریدورهای تجاری؛ فرصت مقابله با تحریم
تقویت بنادر شمالی زمانی اثر واقعی خود را نشان میدهد که این بنادر در شبکه کریدورهای بینالمللی و منطقهای قرار بگیرند. ایران میتواند از موقعیت جغرافیایی خود برای ایجاد مسیرهای چندوجهی استفاده کند؛ مسیرهایی که در آنها کالا از کشتی به ریل یا جاده منتقل شود و با کمترین توقف به مقصد برسد.چنین رویکردی، ایران را از یک کشور صرفاً مصرفکننده یا صادرکننده مواد اولیه به یک بازیگر لجستیکی تبدیل میکند. درآمد ترانزیت، خدمات بندری، انبارداری، حملونقل، بیمه و خدمات وابسته میتواند منابع درآمدی جدیدی ایجاد کند و به رشد اشتغال در مناطق شمالی کشور نیز کمک کند.کریدورهای حملونقل در شرایط تحریم اهمیت دوچندان دارند، زیرا به ایران امکان میدهند مسیرهای تجاری خود را متنوع کند. اگر یک مسیر به دلیل فشار سیاسی یا محدودیتهای بینالمللی دشوار شود، وجود مسیرهای دیگر میتواند از توقف کامل تجارت جلوگیری کند.اما توسعه کریدور بدون هماهنگی میان دستگاههای مختلف امکانپذیر نیست. وزارتخانهها، گمرک، سازمان بنادر، راهآهن، دستگاههای مرزی و بخش خصوصی باید در یک چارچوب مشترک فعالیت کنند. زمان توقف کالا در مرز و بندر باید کاهش پیدا کند و فرآیندهای اداری تا حد امکان دیجیتالی و شفاف شوند.از سوی دیگر، سرمایهگذاری در زیرساخت نباید صرفاً به ساخت اسکله و افزایش ظرفیت بندر محدود شود. شبکه ریلی، جادههای دسترسی، پایانههای مرزی، مراکز لجستیک و شهرکهای صنعتی پیرامون بنادر نیز باید توسعه پیدا کنند. بندر بدون پسکرانه مناسب، تنها یک نقطه تخلیه و بارگیری است؛ اما بندر متصل به تولید، بازار و شبکه حملونقل میتواند به یک مرکز اقتصادی تبدیل شود.در این مسیر، شمال ایران ظرفیت قابل توجهی برای توسعه صنایع مرتبط با تجارت و لجستیک دارد. ایجاد مراکز پردازش کالا، بستهبندی، سردخانه، صنایع تبدیلی و خدمات صادراتی در نزدیکی بنادر میتواند ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند. این امر همچنین کمک میکند بخشی از کالا به جای عبور ساده از کشور، در داخل ایران فرآوری و سپس صادر شود. مقابله با تحریم نباید به معنای یافتن راههای موقت برای دور زدن محدودیتها تلقی شود. راهبرد پایدارتر، افزایش تابآوری اقتصاد از طریق تنوع مسیرهای تجاری، توسعه زیرساخت، گسترش روابط اقتصادی با همسایگان و کاهش هزینه مبادلات است.بنادر شمالی ایران میتوانند یکی از پایههای این راهبرد باشند، اما تحقق این ظرفیت نیازمند نگاه بلندمدت است. سرمایهگذاری در تجهیزات بندری، اتصال ریلی و جادهای، تسهیل تجارت، ایجاد سازوکارهای مالی، تقویت دیپلماسی اقتصادی و حضور فعال بخش خصوصی باید همزمان دنبال شود.اقتصاد ایران برای عبور از فشار تحریم بیش از هر چیز به کاهش وابستگی به یک مسیر، یک بازار یا یک منبع درآمد نیاز دارد. هرچه شبکه تجاری کشور متنوعتر باشد، اقتصاد در برابر شوکهای خارجی مقاومتر خواهد شد. در این میان، دریای خزر و بنادر شمالی میتوانند به یکی از دروازههای مهم ایران به سوی اقتصاد اوراسیا تبدیل شوند.اگر این ظرفیت بهدرستی فعال شود، بنادر شمالی فقط محل ورود و خروج کالا نخواهند بود؛ بلکه میتوانند به موتور جدیدی برای ترانزیت، صادرات، سرمایهگذاری و اشتغال تبدیل شوند. در چنین شرایطی، همسایگان شمالی دیگر صرفاً کشورهای پیرامونی نخواهند بود، بلکه بخشی از راهبرد اقتصادی ایران برای کاهش آسیبپذیری در برابر تحریمها و باز کردن مسیرهای تازه تجارت خواهند شد.
