وقتی سرمایه از کار کردن میترسد
خلاصه خبر
یکی از نشانههای مهم یک اقتصاد ناسالم این نیست که فقط قیمتها بالا بروند یا سود بنگاهها کم شود؛ نشانه مهمتر زمانی ظاهر میشود که سرمایهگذار، کارآفرین و حتی صاحب یک کسبوکار باسابقه، دیگر رغبت سابق را برای وارد کردن پول به فعالیت اقتصادی نداشته باشد.

وقتی سرمایه از کار کردن میترسد، مسئله فقط یک انتخاب شخصی نیست؛ یعنی محیط اقتصادی بهتدریج در حال از دست دادن توان خود برای جذب سرمایه به سمت تولید، تجارت و خدمات است.در یک اقتصاد طبیعی، صاحب سرمایه میان چند گزینه مقایسه میکند. میتواند دستگاه بخرد، شرکت توسعه دهد، نیروی تازه استخدام کند، موجودی بیشتری نگه دارد، بازار جدیدی پیدا کند یا وارد یک فعالیت تازه شود. اما هرکدام از این تصمیمها زمانی معنا دارد که نسبت میان ریسک، بازده و دردسر اجرایی قابل قبول باشد.مشکل از جایی آغاز میشود که این نسبت به هم میخورد.فعال اقتصادی میبیند برای ادامه کار باید سرمایه بیشتری وارد چرخه کند، در حالی که هیچ اطمینانی درباره بازگشت همان سرمایه ندارد. باید مواد اولیه را گرانتر بخرد، هزینه نیروی انسانی و خدمات را بپردازد، با مشکلات وصول مطالبات کنار بیاید و همزمان پاسخگوی مجموعهای از تکالیف مالیاتی، بیمهای، بانکی و اداری باشد.در چنین فضایی، نگهداری یک دارایی بهتدریج از فعالیت اقتصادی جذابتر میشود.این موضوع را نباید صرفاً به میل مردم به خرید دلار، طلا یا ملک تقلیل داد. اصل مسئله این است که در ذهن سرمایهگذار، دارایی به ابزاری برای دفاع از ارزش پول تبدیل میشود، در حالی که کسبوکار به مجموعهای از تعهدات و ریسکهای غیرقابل پیشبینی تبدیل شده است.سرمایهگذار نمیگوید تولید بد است. میگوید چرا باید سرمایهام را وارد مسیری کنم که علاوه بر ریسک بازار، با دهها ریسک دیگر نیز روبهروست؟یک دارایی ممکن است فقط نیازمند نگهداری باشد، اما یک کسبوکار باید هر روز اداره شود.کارمند دارد. حقوق دارد. بیمه دارد. مالیات دارد. مشتری دارد. بدهکار و طلبکار دارد. قرارداد دارد. مجوز دارد. با بانک و سامانه و مقررات مختلف سر و کار دارد. هر کدام از اینها نیز میتواند به یک ریسک مستقل تبدیل شود.طبیعی است که وقتی بازده فعالیت اقتصادی نتواند این مجموعه ریسکها را جبران کند، سرمایه به سمت گزینههای سادهتر حرکت کند.این نقطه بسیار مهم است، زیرا خروج سرمایه از فعالیت مولد همیشه به معنای خروج سرمایه از کشور نیست. گاهی سرمایه در همان اقتصاد باقی میماند، اما دیگر کار نمیکند.به جای اینکه به کارخانه، تجهیزات، نیروی انسانی یا توسعه بازار تبدیل شود، در داراییها متوقف میشود.همین اتفاق میتواند یکی از خطرناکترین شکلهای رکود باشد.زیرا ممکن است نقدینگی در اقتصاد وجود داشته باشد، اما بخش تولید و کسبوکار همچنان از کمبود سرمایه رنج ببرد. پول هست، اما میل به سرمایهگذاری نیست. فرصت وجود دارد، اما اعتماد به آینده آن فرصت وجود ندارد.در این شرایط، بنگاههای موجود هم رفتار خود را تغییر میدهند.اول توسعه را عقب میاندازند. بعد استخدام را متوقف میکنند. بعد خریدهای سرمایهای را حذف میکنند. سپس موجودی را کاهش میدهند و سعی میکنند کمترین تعهد ممکن را ایجاد کنند.این رفتار از نگاه یک مدیر شاید کاملاً عقلانی باشد. وقتی آینده مبهم است، حفظ نقدینگی تبدیل به اولویت میشود.اما وقتی هزاران بنگاه همزمان همین رفتار را انتخاب کنند، نتیجه برای اقتصاد خطرناک است.سرمایهگذاری کاهش پیدا میکند، ظرفیت جدید ایجاد نمیشود، تقاضا برای نیروی کار ضعیفتر میشود و شرکتهای کمتری حاضر میشوند ریسک توسعه را بپذیرند.در کوتاهمدت، شاید این وضعیت فقط به شکل کاهش استخدام دیده شود. اما در بلندمدت، آثار آن بسیار گستردهتر است.هر سرمایهگذاری که امروز انجام نمیشود، میتواند یک ظرفیت تولیدی باشد که فردا وجود ندارد. هر استخدامی که امروز عقب میافتد، یک فرصت شغلی است که ساخته نمیشود. هر کارآفرینی که از توسعه منصرف میشود، بخشی از رشد آینده اقتصاد را با خود متوقف میکند.اینجاست که مسئله بیکاری اهمیت پیدا میکند.بیکاری همیشه نتیجه تعطیلی ناگهانی کارخانهها نیست. گاهی از جایی شروع میشود که شرکتها آرامآرام دیگر کسی را استخدام نمیکنند. بعد جای نیرویی که خارج میشود، فرد جدیدی نمیآید. بعد بخشی از نیروها کاهش پیدا میکنند و در نهایت بازار کار با موجی مواجه میشود که ریشه آن شاید سالها قبل شکل گرفته باشد.اگر امروز سرمایه از تولید و فعالیت اقتصادی فاصله بگیرد، صورتحساب آن را بازار کار در آینده پرداخت خواهد کرد.در چنین شرایطی، سیاستگذار باید یک سؤال اساسی از خود بپرسد:چرا سرمایه باید وارد کسبوکار شود؟پاسخ نمیتواند فقط «وظیفه ملی» یا «حمایت از تولید» باشد. اقتصاد با انگیزه کار میکند. سرمایه باید احساس کند فعالیت مولد برایش منطقی است.این منطق با بخشنامه ایجاد نمیشود؛ با محیط اقتصادی ساخته میشود.وقتی بنگاه بداند مقررات تا حد قابل قبولی قابل پیشبینی است، مالیات و جرایم متناسباند، امکان تأمین مالی وجود دارد، هزینههای اداری کنترل شدهاند و نتیجه تصمیم امروز با یک تغییر ناگهانی فردا از بین نمیرود، انگیزه سرمایهگذاری افزایش پیدا میکند.مسئله امروز این نیست که چرا برخی سرمایهها به بازار ارز، طلا یا سایر داراییها میروند.سؤال مهمتر این است که چرا فعالیت مولد نتوانسته این سرمایه را نگه دارد؟اگر پاسخ این سؤال پیدا نشود، مبارزه با سفتهبازی نیز به تنهایی نتیجه پایداری نخواهد داشت. نمیتوان سرمایه را از یک بازار بیرون آورد، بدون اینکه مقصد جذابتری برای آن ایجاد کرد.باید کاری کرد که کارآفرین دوباره توسعه را به حفظ پول ترجیح دهد؛ کارخانهدار خرید دستگاه را به خرید دارایی ترجیح دهد و صاحب کسبوکار احساس کند استخدام یک نیروی جدید، تصمیمی برای ساخت آینده است نه پذیرش یک تعهد تازه در اقتصادی نامطمئن.سرمایه ذاتاً دشمن تولید نیست؛ سرمایه جایی میرود که برایش امنیت، بازده و امکان تصمیمگیری وجود داشته باشد.اگر امروز پول از کار فاصله گرفته، شاید پیش از سرزنش صاحبان سرمایه باید از خودمان بپرسیم:چه اتفاقی افتاده که سرمایه از کار کردن میترسد؟زیرا اقتصادی که نتواند سرمایه را به کار کردن ترغیب کند، دیر یا زود با مسئلهای بزرگتر از افزایش قیمت داراییها روبهرو خواهد شد؛ کاهش سرمایهگذاری، کوچک شدن بنگاهها و اشتغالی که دیگر ساخته نمیشود.
