گزارش اقتصاد پویا ازمنطقه آزاد سهجانبه کرمانشاه، عراق و اقلیم کردستان؛
منطقه آزاد سهجانبه روی میز تجارت
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس تجارت - ایجاد یک منطقه آزاد تجاری سهجانبه میان استان کرمانشاه، دولت عراق و اقلیم کردستان میتواند یکی از ایدههای مهم برای بازتعریف مناسبات اقتصادی ایران با همسایگان غربی باشد؛ طرحی که در صورت تبدیل شدن به یک برنامه عملیاتی، ظرفیت آن را دارد که تجارت مرزی را از مدل سنتی صادرات و واردات عبور داده و به سمت شکلگیری یک کریدور تولید، تجارت، ترانزیت و سرمایهگذاری مشترک حرکت دهد. کرمانشاه از موقعیت جغرافیایی ویژهای در مرز ایران و عراق برخوردار است و وجود مرزهای رسمی، زیرساختهای گمرکی، بازار بزرگ عراق و دسترسی همزمان به بازار اقلیم کردستان میتواند این استان را به یکی از محورهای اصلی توسعه تجارت منطقهای تبدیل کند.

رضا قیدر / ایده منطقه آزاد سهجانبه از آن جهت اهمیت دارد که روابط اقتصادی ایران و عراق سالهاست عمدتاً بر صادرات کالا، خدمات فنی و مهندسی و تجارت مرزی استوار بوده است؛ اما بخش قابل توجهی از این ظرفیت همچنان در سطح مبادلات سنتی باقی مانده است. در شرایطی که اقتصاد ایران به دنبال کاهش آسیبپذیری در برابر تحریمها و توسعه تجارت با کشورهای همسایه است، ایجاد یک سازوکار جدید برای پیوند دادن تولیدکنندگان، سرمایهگذاران، تجار و شبکههای حملونقل دو طرف میتواند اهمیت استراتژیک داشته باشد.منطقه آزاد سهجانبه، در صورت طراحی دقیق، میتواند محلی برای استقرار شرکتهای مشترک، فرآوری کالا، بستهبندی، انبارداری، صادرات مجدد، خدمات لجستیکی و حتی تولید مشترک باشد. چنین مدلی به جای آنکه صرفاً کالا را از یک طرف مرز به طرف دیگر منتقل کند، ارزش افزوده بیشتری در منطقه ایجاد خواهد کرد.
کرمانشاه؛ دروازه تجاری ایران به بازار عراق
کرمانشاه به دلیل همجواری با عراق و دسترسی به چند مسیر مهم مرزی، از جایگاه ویژهای در تجارت ایران با همسایه غربی برخوردار است. این استان میتواند حلقه اتصال بخشهایی از اقتصاد ایران با بازار عراق باشد و از سوی دیگر، مسیر مناسبی برای دسترسی به بازار اقلیم کردستان و مناطق شمالی عراق فراهم کند.مزیت اصلی کرمانشاه تنها در موقعیت جغرافیایی آن خلاصه نمیشود. وجود نیروی انسانی، ظرفیتهای کشاورزی، صنایع غذایی، مصالح ساختمانی، خدمات فنی و مهندسی و توان تولید برخی کالاهای مورد نیاز بازار عراق میتواند پایهای برای توسعه تجارت منطقهای باشد. اگر این ظرفیتها با سرمایه و بازار عراق و اقلیم کردستان پیوند بخورد، امکان ایجاد زنجیرههای ارزش مشترک افزایش خواهد یافت.در مدل فعلی تجارت مرزی، بخش قابل توجهی از ارزش اقتصادی در خارج از استان باقی میماند. کالا تولید میشود، از مرز عبور میکند و در بازار مقصد فروخته میشود؛ اما فرآیندهای تکمیلی مانند بستهبندی، فرآوری، انبارداری، لجستیک و خدمات پس از فروش ممکن است در نقاط دیگری انجام شود. منطقه آزاد میتواند این معادله را تغییر دهد.برای مثال، یک کالای ایرانی میتواند در منطقه آزاد وارد مرحله بستهبندی و فرآوری شود، سپس با برند مشترک یا برای بازار عراق صادر شود. همین فرآیند ساده میتواند اشتغال، درآمد و ارزش افزوده بیشتری برای منطقه ایجاد کند. در مرحله بعد نیز میتوان به سمت تولید مشترک حرکت کرد؛ به این معنا که بخشی از مواد اولیه از ایران و بخشی از سرمایه یا بازار از طرف عراقی تأمین شود.این مدل برای اقلیم کردستان نیز جذابیت دارد. اقلیم به دلیل ارتباطات تجاری گسترده با بازارهای منطقهای، میتواند به عنوان یک حلقه واسط برای دسترسی کالاها به بازارهای شمال عراق و حتی سایر بازارهای منطقه ایفای نقش کند. بنابراین منطقه آزاد سهجانبه میتواند از یک نقطه مرزی به یک شبکه تجاری گستردهتر تبدیل شود.
منطقه آزاد؛ فراتر از معافیتهای گمرکی
اشتباه رایج درباره مناطق آزاد این است که موفقیت آنها صرفاً به میزان معافیتهای مالیاتی و گمرکی وابسته دانسته شود. در حالی که منطقه آزاد موفق باید مجموعهای از زیرساختها و مشوقها را همزمان داشته باشد. اگر جاده مناسب، پایانه مرزی کارآمد، انبار استاندارد، شبکه بانکی، خدمات گمرکی سریع، دسترسی به انرژی و زیرساخت ارتباطی وجود نداشته باشد، حتی جذابترین معافیتها نیز نمیتواند سرمایهگذار را برای مدت طولانی جذب کند.در منطقه آزاد سهجانبه پیشنهادی، نخستین اولویت باید ایجاد یک محیط تجاری کمهزینه و قابل پیشبینی باشد. فعال اقتصادی باید بداند کالا با چه مقرراتی وارد میشود، چه زمانی ترخیص خواهد شد، هزینههای آن چقدر است و مسیر صادرات مجدد چگونه خواهد بود. کاهش بروکراسی و ایجاد پنجره واحد تجاری میان طرفهای درگیر میتواند نقش تعیینکنندهای در موفقیت طرح داشته باشد.موضوع دیگر، تسهیل مبادلات مالی است. تجارت زمانی رشد میکند که پول نیز بتواند با هزینه و ریسک کمتر جابهجا شود. ایجاد سازوکارهای مالی متناسب با شرایط تجارت ایران و عراق، توسعه استفاده از ارزهای محلی و طراحی روشهای تسویه مورد قبول دو طرف میتواند به کاهش بخشی از هزینههای مبادله کمک کند.در کنار تجارت کالا، خدمات نیز باید در طراحی منطقه آزاد مورد توجه قرار گیرد. شرکتهای ایرانی فعال در حوزه ساختوساز، انرژی، فناوری اطلاعات، حملونقل، خدمات فنی و مهندسی و صنایع غذایی میتوانند از چنین بستری برای حضور بلندمدت در بازار عراق استفاده کنند.از سوی دیگر، ایجاد مراکز لجستیکی و انبارهای بزرگ میتواند کرمانشاه را از یک نقطه عبور کالا به یک مرکز توزیع منطقهای تبدیل کند. کالاهایی که از سایر استانهای ایران وارد این منطقه میشوند، میتوانند پس از تجمیع، بستهبندی یا فرآوری به بازار عراق ارسال شوند. همین ظرفیت در جهت معکوس نیز قابل استفاده است و کالاهای مورد نیاز بازار ایران میتوانند از طریق شبکه تجاری عراق و اقلیم وارد چرخه تجارت شوند. تجارت مرزی به سمت تولید مشترک حرکت کندیکی از مهمترین مزایای طرح سهجانبه میتواند عبور از تجارت صرف و حرکت به سمت تولید مشترک باشد. صادرات اگرچه برای تأمین ارز و توسعه بازار ضروری است، اما ارزش افزوده آن زمانی افزایش پیدا میکند که در کنار صادرات کالا، سرمایهگذاری مشترک نیز شکل بگیرد.ایران از نظر نیروی انسانی، دانش فنی، ظرفیت صنعتی و دسترسی به برخی مواد اولیه مزیتهایی دارد و عراق و اقلیم کردستان نیز بازار مصرف، سرمایه و موقعیت تجاری ویژهای در منطقه دارند. ترکیب این ظرفیتها میتواند به ایجاد کسبوکارهای مشترک منجر شود.صنایع غذایی یکی از نخستین حوزههایی است که میتواند در این چارچوب مورد توجه قرار گیرد. نزدیکی جغرافیایی، وجود محصولات کشاورزی و تقاضای بازار عراق میتواند زمینه مناسبی برای فرآوری، بستهبندی و صادرات مشترک ایجاد کند. صنایع ساختمانی، مصالح، محصولات پلاستیکی، لوازم خانگی، پوشاک و برخی صنایع سبک نیز میتوانند در مراحل بعدی بررسی شوند.حوزه لجستیک نیز ظرفیت بالایی دارد. عراق در سالهای اخیر به دلیل توسعه زیرساختها و افزایش پروژههای عمرانی، به یکی از بازارهای مهم منطقه تبدیل شده است. حضور شرکتهای ایرانی در این بازار میتواند از طریق ایجاد پایگاههای لجستیکی و خدماتی در منطقه آزاد تسهیل شود.در این میان، باید از تبدیل منطقه آزاد به محلی برای واردات بیرویه نیز جلوگیری کرد. اگر منطقه صرفاً به مسیری برای ورود کالاهای مصرفی تبدیل شود، بخش مهمی از ظرفیت آن از بین خواهد رفت. فلسفه اصلی چنین منطقهای باید افزایش تولید، صادرات، ترانزیت، خدمات و سرمایهگذاری مشترک باشد.برای رسیدن به این هدف، لازم است فهرست فعالیتهای اولویتدار از ابتدا مشخص شود و مشوقها به سمت پروژههایی هدایت شوند که اشتغال، صادرات و ارزش افزوده ایجاد میکنند.موضوع مهم دیگر، هماهنگی میان دولت مرکزی عراق و اقلیم کردستان است. هر طرح سهجانبهای بدون سازوکار حقوقی روشن میان سه طرف نمیتواند به نتیجه پایدار برسد. باید مشخص شود مدیریت منطقه چگونه خواهد بود، قوانین حاکم بر آن چیست، نحوه ورود و خروج کالا چگونه انجام میشود و اختلافات احتمالی چگونه حلوفصل خواهد شد.همچنین لازم است بخش خصوصی از ابتدا در طراحی این پروژه حضور داشته باشد. منطقه آزادی که صرفاً از پشت میز دستگاههای دولتی طراحی شود، ممکن است در عمل با نیازهای واقعی تجارت فاصله داشته باشد. صادرکنندگان، شرکتهای حملونقل، تولیدکنندگان، سرمایهگذاران و فعالان گمرکی باید در فرآیند طراحی مدل اقتصادی آن نقش داشته باشند.ایران امروز بیش از گذشته به توسعه تجارت منطقهای نیاز دارد. محدودیتهای ناشی از تحریم، نوسانات بازارهای جهانی و دشواری دسترسی به برخی بازارها نشان میدهد که کشورهای همسایه میتوانند بخش مهمی از استراتژی تجارت خارجی ایران را تشکیل دهند. عراق یکی از مهمترین این بازارهاست و نزدیکی کرمانشاه به آن یک مزیت طبیعی ایجاد کرده است.اما برای استفاده از این مزیت، باید از نگاه سنتی به مرز عبور کرد. مرز نباید فقط محلی برای کنترل عبور کالا باشد؛ بلکه میتواند به محل تولید، سرمایهگذاری، خدمات و اتصال بازارها تبدیل شود. منطقه آزاد سهجانبه کرمانشاه، دولت عراق و اقلیم کردستان در صورت طراحی صحیح میتواند چنین نقشی را ایفا کند.این طرح البته بدون چالش نیست. اختلافات مقرراتی، مسائل گمرکی، تفاوت سیاستهای اقتصادی، امنیت مسیرهای حملونقل، تأمین مالی، زیرساختهای مرزی و هماهنگی میان نهادهای مختلف از جمله موانعی هستند که باید پیش از اجرا مورد بررسی قرار گیرند. تجربه برخی مناطق آزاد نیز نشان داده است که صرف اعلام یک عنوان یا تصویب یک محدوده جغرافیایی، به خودی خود سرمایهگذاری و رونق اقتصادی ایجاد نمیکند.بنابراین اگر قرار است منطقه آزاد سهجانبه ایجاد شود، باید از ابتدا شاخصهای عملکرد آن مشخص باشد؛ میزان سرمایهگذاری، ارزش صادرات، اشتغال ایجادشده، حجم ترانزیت، تعداد شرکتهای مشترک و میزان ارزش افزوده تولیدشده میتواند معیار سنجش موفقیت باشد.در نهایت، ایده منطقه آزاد تجاری سهجانبه کرمانشاه، عراق و اقلیم کردستان میتواند از یک طرح مرزی به یک پروژه بزرگتر برای توسعه تجارت منطقهای تبدیل شود. ایران در شرایطی که نیازمند تنوعبخشی به مسیرهای تجارت خارجی و تقویت ارتباط اقتصادی با همسایگان است، نمیتواند از ظرفیت بازار عراق و اقلیم کردستان به شکل سنتی استفاده کند و انتظار جهش در تجارت داشته باشد.اگر هدف تنها افزایش چند میلیارد دلار صادرات کالا باشد، میتوان با توسعه مسیرهای موجود نیز به بخشی از آن دست یافت؛ اما اگر هدف ایجاد یک قطب اقتصادی جدید در غرب کشور باشد، باید منطقه آزاد سهجانبه بر پایه تولید مشترک، لجستیک، فناوری، خدمات، صادرات مجدد و سرمایهگذاری طراحی شود.کرمانشاه میتواند در این مدل از یک استان مرزی به یک *هاب اقتصادی منطقهای* تبدیل شود؛ عراق میتواند بازار و شریک سرمایهگذاری باشد و اقلیم کردستان نیز میتواند حلقه اتصال این مجموعه به بازارهای شمال عراق و منطقه باشد. شرط موفقیت اما روشن است: کاهش بروکراسی، ثبات مقررات، زیرساخت مناسب، سازوکار مالی کارآمد و حضور واقعی بخش خصوصی.چنین منطقهای اگر درست طراحی شود، تنها یک محدوده تجاری جدید روی نقشه نخواهد بود؛ بلکه میتواند یکی از مسیرهای مهم پیوند اقتصاد ایران با بازارهای منطقه و گامی برای تبدیل مزیت جغرافیایی غرب کشور به ثروت، اشتغال و سرمایهگذاری پایدار باشد.
