خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اجتماعی - جوانان امروز بیش از هر گروه دیگری با پرسش «فردا چه خواهد شد؟» زندگی میکنند؛ پرسشی که پاسخ روشنی برای آن پیدا نمیکنند. نسلی که قرار بود نیروی محرک توسعه، تولید، نوآوری و ساختن آینده باشد، حالا در بخش قابل توجهی از جامعه با مجموعهای از نگرانیهای اقتصادی و اجتماعی روبهروست؛ از پیدا کردن شغل مناسب و درآمد پایدار گرفته تا تأمین مسکن، ازدواج، تشکیل خانواده و دستیابی به حداقلهایی که برای یک زندگی مستقل ضروری است. همین فاصله میان آنچه جوانان میخواهند و آنچه اقتصاد و جامعه در اختیارشان قرار میدهد، یکی از دلایل اصلی افزایش انتقادها نسبت به عملکرد دولت و شرایط موجود است.

دانیال امینی / مسئله فقط نارضایتی از گرانی یا پایین بودن دستمزد نیست. مسئله عمیقتر از این حرفهاست. جوانی که سالها درس خوانده، مهارت کسب کرده و وارد بازار کار شده، انتظار دارد بتواند با درآمد حاصل از کار خود به تدریج زندگی مستقلی بسازد. اما وقتی درآمد با هزینههای مسکن، خوراک، حملونقل و سایر نیازهای روزمره فاصله زیادی دارد، مسیر زندگی طبیعی او مختل میشود. ازدواج به تعویق میافتد، فرزندآوری دشوار میشود، خرید خانه به رؤیایی دور تبدیل میشود و حتی اجاره یک واحد مسکونی مستقل نیز برای بسیاری به مسئلهای جدی تبدیل میشود.در چنین شرایطی، طبیعی است که نگاه جوانان به سیاستهای اقتصادی دولت حساستر باشد. جوانی که احساس میکند با وجود تحصیل و تلاش نمیتواند آینده خود را بسازد، مشکلات اقتصادی را صرفاً یک عدد در گزارشهای رسمی نمیبیند؛ او گرانی را در اجاره خانه، بیکاری را در زندگی خود و تورم را در کوچک شدن قدرت خرید ماهانهاش لمس میکند.
وقتی فاصله میان رؤیا و واقعیت زیاد میشود
نسل جوان امروز با تصویر متفاوتی از زندگی بزرگ شده است. دسترسی گسترده به اینترنت و شبکههای اجتماعی باعث شده جوانان نهتنها شرایط زندگی در داخل کشور، بلکه سبک زندگی، فرصتهای شغلی و امکانات اقتصادی کشورهای دیگر را نیز ببینند. آنها میدانند در بسیاری از نقاط جهان، استقلال مالی، سفر، خرید خانه، تشکیل خانواده، ادامه تحصیل و دستیابی به شغل تخصصی بخشی از مسیر طبیعی زندگی محسوب میشود.اما وقتی جوان ایرانی این تصاویر را با واقعیت زندگی خود مقایسه میکند، شکاف بزرگی را میبیند؛ شکافی که فقط اقتصادی نیست و به احساس تعلق، امید به آینده و اعتماد به امکان پیشرفت نیز مربوط میشود.رویای یک جوان ممکن است بسیار ساده باشد: شغل مناسب، درآمدی که با آن بتواند اجاره خانه بدهد، تشکیل خانواده، خرید خودرو، سفر، پسانداز و در نهایت داشتن خانهای برای خود. اما همین مجموعه ساده از خواستهها برای بخشی از جوانان به اهدافی بسیار دور تبدیل شده است.وقتی قیمت مسکن با سرعت بیشتری از درآمد افزایش پیدا میکند، خرید خانه از برنامه زندگی خارج میشود. وقتی اجارهبها بخش بزرگی از درآمد را میبلعد، تشکیل خانواده به تصمیمی پرریسک تبدیل میشود. وقتی بازار کار نمیتواند شغل متناسب با تخصص ایجاد کند، تحصیلات عالی نیز لزوماً به استقلال اقتصادی منجر نمیشود.در چنین فضایی، مسئله فقط «نداشتن پول» نیست؛ مسئله از دست رفتن امکان برنامهریزی است.جوان نمیتواند برای پنج یا ده سال آینده خود تصویر مشخصی داشته باشد، زیرا نمیداند درآمدش چقدر خواهد بود، هزینه مسکن به چه سطحی خواهد رسید، ارزش پساندازش چقدر باقی میماند و شرایط بازار کار چه تغییری خواهد کرد. بیثباتی اقتصادی، آینده را از یک مسیر قابل برنامهریزی به مجموعهای از احتمالات تبدیل میکند.به همین دلیل است که بخشی از انتقادهای جوانان نسبت به دولت، از جنس اعتراض به یک تصمیم اقتصادی مشخص نیست؛ بلکه اعتراض به احساس ناتوانی در ساختن آینده است.
جوانی که نمیتواند زندگی خود را شروع کند
تشکیل خانواده یکی از مهمترین نقاطی است که بحران اقتصادی خود را در زندگی جوانان نشان میدهد. ازدواج زمانی امکانپذیر است که حداقلهایی از امنیت اقتصادی وجود داشته باشد. جوانی که شغل ثابت ندارد یا درآمدش کفاف هزینههای پایه را نمیدهد، حتی اگر از نظر شخصی و عاطفی آمادگی ازدواج داشته باشد، ممکن است آن را به تعویق بیندازد.مسکن در این میان یکی از بزرگترین موانع است. برای بسیاری از جوانان، خرید خانه دیگر یک هدف میانمدت نیست؛ به رؤیایی تبدیل شده که فاصله آن با درآمد واقعی بسیار زیاد است. حتی اجاره مسکن نیز در بسیاری از شهرها فشار سنگینی بر درآمد خانوار وارد میکند.از سوی دیگر، هزینههای مراسم ازدواج، تهیه لوازم اولیه زندگی، هزینه رفتوآمد و مخارج روزمره نیز به این فشار اضافه میشود. نتیجه، افزایش سن ازدواج و طولانی شدن دوره وابستگی اقتصادی جوانان به خانواده است.اما مشکل فقط ازدواج نیست. جوانی که نمیتواند زندگی مستقل تشکیل دهد، در بسیاری از موارد فرصت تجربه استقلال، تصمیمگیری و مسئولیتپذیری اقتصادی را نیز دیرتر به دست میآورد. این موضوع در بلندمدت میتواند پیامدهای اجتماعی گستردهای داشته باشد.فرزندآوری نیز مستقیماً تحت تأثیر همین شرایط قرار میگیرد. نمیتوان از جوانی که نسبت به تأمین هزینه مسکن و مخارج زندگی خود مطمئن نیست انتظار داشت بدون نگرانی درباره آینده فرزندآوری کند. سیاستهای تشویقی زمانی اثرگذار خواهند بود که جوان احساس کند آینده اقتصادی قابل پیشبینی دارد.از همین جا میتوان فهمید چرا مسئله جمعیت صرفاً با پرداخت وام یا ارائه بستههای حمایتی حل نمیشود. مسئله اصلی، ایجاد محیطی است که جوان بتواند در آن شغل پیدا کند، درآمد داشته باشد، خانه اجاره کند یا بخرد، ازدواج کند و نسبت به آینده خود اطمینان نسبی داشته باشد.جوان امروز بیش از آنکه به وعده نیاز داشته باشد، به «امکان» نیاز دارد؛ امکان کار کردن، پسانداز کردن، پیشرفت کردن و ساختن زندگی.از سوی دیگر، بخشی از جوانان تحصیلکرده با پدیده دیگری مواجهاند: اشتغال نامتناسب با تخصص. سالها تحصیل و دریافت مدرک دانشگاهی زمانی ارزش اقتصادی پیدا میکند که بازار کار بتواند از این سرمایه انسانی استفاده کند. اگر جوان تحصیلکرده در نهایت مجبور شود در شغلی کاملاً نامرتبط با تخصص خود فعالیت کند یا برای درآمدی حداقلی چند شغل داشته باشد، احساس ناکارآمدی نظام اقتصادی افزایش پیدا میکند.این وضعیت میتواند سرمایه انسانی کشور را نیز تهدید کند. جوانی که احساس میکند فرصت رشد در داخل برای او محدود است، ممکن است به مهاجرت فکر کند. مهاجرت نیز فقط خروج یک نیروی کار نیست؛ خروج بخشی از سرمایه انسانی، دانش، انرژی و امید به آینده است که برای تربیت آن سالها هزینه شده است.
اعتراض جوانان به امروز، در واقع اعتراض به فرداست
بخشی از انتقادهای شدید جوانان نسبت به شرایط موجود را باید از زاویه دیگری دید. این انتقادها الزاماً به معنای مخالفت با همه سیاستهای دولت یا همه ساختارهای موجود نیست؛ در بسیاری از موارد، ریشه آن در نگرانی درباره آینده است.جوان میپرسد اگر امروز با این میزان هزینه و بیثباتی مواجه هستیم، پنج سال دیگر چه وضعیتی خواهیم داشت؟ اگر امروز خرید خانه برای من غیرممکن است، فردا چه اتفاقی خواهد افتاد؟ اگر امروز درآمدم با هزینههای زندگی همخوانی ندارد، چگونه میتوانم ازدواج کنم؟ اگر شغلم امنیت ندارد، چگونه میتوانم مسئولیت یک خانواده را بپذیرم؟این پرسشها، پرسشهای سیاسی صرف نیستند؛ پرسشهای اقتصادی و اجتماعیاند.دولتها معمولاً عملکرد خود را با شاخصهایی مانند رشد اقتصادی، سرمایهگذاری، تولید، صادرات یا کنترل تورم ارزیابی میکنند، اما برای جوان، شاخص واقعی اقتصاد چیز دیگری است: آیا میتواند کار پیدا کند؟ آیا میتواند خانه اجاره کند؟ آیا درآمدش ارزش خود را حفظ میکند؟ آیا میتواند ازدواج کند؟ آیا امکان پسانداز دارد؟ آیا میتواند به آینده امیدوار باشد؟اگر پاسخ این پرسشها منفی باشد، حتی رشد برخی شاخصهای اقتصادی نیز الزاماً به احساس بهبود در جامعه منجر نمیشود.به همین دلیل، یکی از مهمترین چالشهای سیاستگذاری اقتصادی، بازگرداندن «امید اقتصادی» به نسل جوان است. امید اقتصادی به معنای وعده دادن آیندهای روشن نیست؛ بلکه ایجاد شرایطی است که جوان بتواند بر اساس آن برای آینده تصمیم بگیرد.ثبات اقتصادی، کنترل تورم، ایجاد شغل واقعی، افزایش بهرهوری، کاهش هزینه مسکن، دسترسی به اعتبار، حمایت از کسبوکارهای جوانان و فراهم کردن امکان سرمایهگذاری برای نسل جدید، مجموعهای از سیاستهایی هستند که میتوانند این فاصله را کاهش دهند.جوانان امروز نمیخواهند صرفاً شنونده وعدههای جدید باشند. آنها میخواهند نتیجه سیاستها را در زندگی روزمره خود ببینند.اگر درآمد افزایش یابد اما تورم آن را از بین ببرد، اگر وام ازدواج پرداخت شود اما هزینه تشکیل زندگی چند برابر آن باشد، اگر برنامه اشتغال اعلام شود اما شغل ایجادشده درآمد و امنیت کافی نداشته باشد، طبیعی است که فاصله میان سیاست رسمی و تجربه واقعی مردم بیشتر شود.نسلی که امروز منتقد است، همان نسلی است که قرار است فردا نیروی کار، کارآفرین، مدیر، تولیدکننده، والد و تصمیمگیرنده کشور باشد. بیاعتمادی و ناامیدی این نسل، هزینهای است که در کوتاهمدت شاید در حسابهای اقتصادی دیده نشود، اما در بلندمدت میتواند آثار عمیقی بر رشد اقتصادی و سرمایه اجتماعی کشور بگذارد.بحران اصلی زمانی آغاز میشود که جوان دیگر حتی برای بهتر شدن شرایط تلاش نکند؛ نه اینکه فقط از شرایط ناراضی باشد. تفاوت بزرگی میان «اعتراض» و «بیتفاوتی» وجود دارد. جوان معترض هنوز انتظار تغییر دارد، اما جوان بیتفاوت ممکن است دیگر آینده خود را در اصلاح شرایط موجود نبیند.از این منظر، انتقادهای نسل جوان را باید به عنوان یک هشدار جدی اقتصادی و اجتماعی دید. جوانان بیش از هر چیز درباره آینده خود حرف میزنند؛ آیندهای که در ذهن آنها با شغل، خانه، خانواده، رفاه و امنیت اقتصادی گره خورده است.اگر سیاستگذار میخواهد اعتماد این نسل را افزایش دهد، نخست باید فاصله میان رؤیا و واقعیت را کاهش دهد. جوان ایرانی نباید برای رسیدن به ابتداییترین خواستههای زندگی مجبور باشد سالها از زندگی خود صرفاً برای «زنده ماندن اقتصادی» عبور کند.کشوری که جوانانش نتوانند آینده خود را بسازند، دیر یا زود با بحران بزرگتری از بحران اقتصادی مواجه خواهد شد؛ بحران کاهش امید، کاهش مشارکت اقتصادی، تأخیر در تشکیل خانواده، مهاجرت سرمایه انسانی و فرسایش اعتماد عمومی.مسئله جوانان فقط یک مسئله جوانان نیست؛ مسئله آینده کشور است.امروز جوان ایرانی بیش از هر چیز یک پاسخ روشن میخواهد: آیا میتواند با کار، تلاش و مهارت، زندگیای که برای خود تصور کرده است بسازد؟اگر پاسخ این پرسش همچنان مبهم باقی بماند، فاصله میان رویا و واقعیت هر روز بیشتر خواهد شد و صدای انتقاد جوانان نیز بلندتر.زیرا اعتراض اصلی این نسل شاید نه به امروز، بلکه به فردایی باشد که نمیداند چگونه باید آن را بسازد.
