گزارش اقتصاد پویا از گردشگری ایران زیر سایه تحریم؛
حذف سرمایه خارجی در غیاب صنعت گردشگری
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اجتماعی - صنعت گردشگری ایران یکی از بزرگترین ظرفیتهای اقتصادی کشور برای ارزآوری، اشتغالزایی، توسعه مناطق کمتر برخوردار و معرفی ظرفیتهای فرهنگی و تاریخی ایران به جهان است؛ صنعتی که برخلاف بسیاری از فعالیتهای اقتصادی، برای تولید درآمد به منابع زیرزمینی وابسته نیست و میتواند با تکیه بر میراث تاریخی، طبیعت، فرهنگ، صنایعدستی، غذا و تنوع اقلیمی کشور میلیونها گردشگر را جذب کند. با این حال، این ظرفیت طی سالهای گذشته نهتنها نتوانسته به موتور قدرتمند رشد اقتصادی تبدیل شود، بلکه تحت فشار مجموعهای از عوامل داخلی و خارجی، بهویژه تحریمهای بینالمللی، محدودیتهای بانکی، دشواری مبادلات مالی، ضعف زیرساختها، تصویر منفی شکلگرفته از ایران در بخشی از افکار عمومی جهان و افزایش ریسک سفر، با فرسایش جدی مواجه شده است.

دانیال امینی / تحریم در صنعت گردشگری برخلاف تصور عمومی، فقط به معنای ممنوعیت ورود گردشگر یا محدود شدن پروازها نیست. گردشگری یک زنجیره گسترده اقتصادی است که از صدور ویزا و خرید بلیت آغاز میشود و به رزرو هتل، حملونقل، پرداخت هزینه غذا و خدمات، خرید صنایعدستی، استفاده از تورهای گردشگری و انتقال درآمد به فعالان این صنعت ختم میشود. هر اختلالی در یکی از این حلقهها میتواند کل زنجیره را تحت تأثیر قرار دهد.در چنین شرایطی، ایران با یک تناقض بزرگ روبهروست؛ کشوری که از نظر جاذبههای گردشگری ظرفیت قرار گرفتن در میان مقاصد مهم منطقه را دارد، اما از نظر دسترسی، پرداخت، تبلیغات بینالمللی، زیرساخت و ارتباط با شبکه جهانی گردشگری با موانع جدی روبهرو است.تحریمها عملاً هزینه ورود ایران به بازار جهانی گردشگری را افزایش دادهاند. گردشگر خارجی پیش از انتخاب مقصد به مجموعهای از عوامل توجه میکند: امنیت، سهولت سفر، امکان پرداخت، دسترسی به اینترنت و خدمات، کیفیت حملونقل، اعتبار هتلها، امکان دریافت خدمات بیمهای و بانکی و همچنین تصویری که از مقصد در رسانههای بینالمللی وجود دارد. ایران در بسیاری از این شاخصها با چالش مواجه است و تحریمها نیز بخشی از مشکلات را تشدید کردهاند.
گردشگری ایران قربانی انزوای اقتصادی
یکی از مهمترین مشکلات صنعت گردشگری ایران، دشواری اتصال آن به شبکه مالی بینالمللی است. گردشگر خارجی زمانی که وارد یک کشور میشود، باید بتواند به سادگی برای هتل، حملونقل، رستوران، خرید و سایر خدمات هزینه پرداخت کند. اما محدودیتهای بانکی ایران باعث شده کارتهای بانکی بسیاری از گردشگران خارجی به شکل معمول در ایران قابل استفاده نباشد.این مسئله برای گردشگری که مقصدهای متعددی در جهان پیش روی خود دارد، یک مانع جدی است. گردشگر ممکن است از نظر فرهنگی و تاریخی ایران را جذاب بداند، اما اگر برای مدیریت پول خود مجبور باشد از روشهای غیرمعمول استفاده کند، میزان جذابیت مقصد کاهش پیدا میکند.مشکل فقط گردشگر نیست؛ فعالان صنعت گردشگری نیز با همین محدودیت مواجهاند. هتلها، آژانسهای مسافرتی، شرکتهای حملونقل و توراپراتورها برای ارتباط با شرکای خارجی و دریافت درآمدهای خود به کانالهای مالی مطمئن نیاز دارند. وقتی این ارتباط محدود باشد، هزینه مبادله افزایش پیدا میکند و فعالیت اقتصادی دشوارتر میشود.از سوی دیگر، تحریمها دسترسی صنعت گردشگری ایران به سرمایه خارجی را نیز محدود کردهاند. ساخت هتل، توسعه اقامتگاهها، ایجاد مراکز تفریحی، نوسازی ناوگان حملونقل، توسعه زیرساختهای گردشگری و ایجاد مجموعههای مدرن گردشگری نیازمند سرمایهگذاری است. سرمایهگذار خارجی زمانی وارد یک بازار میشود که ریسک آن را قابل مدیریت بداند. در شرایط تحریمی، ریسک انتقال سرمایه، خروج سود، همکاری بانکی و بازگشت سرمایه افزایش پیدا میکند و همین مسئله انگیزه سرمایهگذاری را کاهش میدهد.نتیجه، چرخهای معیوب است: سرمایهگذاری کم میشود، زیرساختها کندتر توسعه پیدا میکنند، کیفیت خدمات افزایش نمییابد، گردشگر کمتر جذب میشود و درآمد صنعت کاهش پیدا میکند. کاهش درآمد نیز مجدداً سرمایهگذاری را دشوارتر میکند.در چنین وضعیتی، ایران فقط گردشگر از دست نمیدهد؛ بلکه فرصت ایجاد هزاران شغل و میلیاردها دلار درآمد بالقوه را نیز از دست میدهد.گردشگری یکی از معدود صنایعی است که درآمد آن به شکل گسترده در اقتصاد محلی توزیع میشود. گردشگری یک شهر تاریخی تنها به هتلدار درآمد نمیدهد؛ راننده تاکسی، فروشنده صنایعدستی، رستوراندار، راهنمای گردشگری، فروشگاهدار، تولیدکننده محصولات محلی و حتی کشاورز و تولیدکننده مواد غذایی نیز از حضور گردشگر منتفع میشوند. بنابراین هر گردشگری که وارد کشور نمیشود، تنها یک اتاق هتل خالی نمیگذارد؛ بلکه بخشی از زنجیره درآمدی یک منطقه را نیز از بین میبرد.
ایران؛ مقصدی جذاب که از بازار جهانی فاصله گرفته است
ایران از نظر جاذبههای تاریخی و طبیعی با کمبود مواجه نیست. آثار تاریخی، معماری، شهرهای کهن، کویر، جنگل، کوهستان، سواحل، روستاهای تاریخی، غذاهای متنوع و فرهنگهای محلی میتوانند طیف وسیعی از گردشگران را جذب کنند. مسئله اصلی، تبدیل این ظرفیت بالقوه به محصول گردشگری رقابتپذیر است.در بازار جهانی گردشگری، صرف داشتن جاذبه کافی نیست. مقصد باید بتواند خود را معرفی کند، دسترسی مناسب داشته باشد، خدمات استاندارد ارائه دهد و تجربهای کمریسک و قابل پیشبینی برای گردشگر ایجاد کند.تحریمها در کنار سایر مشکلات، این توان رقابتی را تضعیف کردهاند. محدودیت در تبلیغات بینالمللی، مشکلات همکاری با شرکتهای خارجی، دشواری پرداخت و بیمه و محدودیتهای حملونقل هوایی و مالی، حضور ایران در بازار جهانی را محدودتر کرده است.از طرف دیگر، فضای رسانهای پیرامون ایران نیز بر تصمیم گردشگران اثرگذار است. وقتی اخبار مربوط به تحریم، تنش سیاسی، درگیریهای منطقهای و محدودیتهای سفر بیش از اخبار مربوط به ظرفیتهای فرهنگی و تاریخی ایران دیده میشود، تصویر مقصد در ذهن گردشگر تغییر میکند.در صنعت گردشگری، «تصویر مقصد» یک سرمایه اقتصادی است. کشوری که تصویر مثبتی از خود در جهان ایجاد کند، حتی میتواند گردشگرانی را جذب کند که پیش از آن شناخت چندانی از آن کشور نداشتهاند. برعکس، تصویر پرریسک میتواند گردشگر را حتی از مقصدی با جاذبههای فراوان دور کند.ایران در این زمینه با یک مشکل مضاعف مواجه است: از یک طرف تحریمها ارتباط اقتصادی و تبلیغاتی با بازارهای جهانی را دشوار کردهاند و از طرف دیگر، برخی بحرانهای سیاسی و منطقهای باعث شده ریسک ادراکشده سفر به ایران افزایش یابد.این همان نقطهای است که «انزوای اقتصادی» به «انزوای گردشگری» تبدیل میشود.وقتی گردشگر خارجی کمتر وارد کشور شود، پروازهای بینالمللی کاهش یابد، شرکتهای خارجی کمتر با آژانسهای ایرانی همکاری کنند، سرمایهگذاری خارجی متوقف شود و ایران کمتر در بستههای گردشگری بینالمللی قرار گیرد، کشور به تدریج از زنجیره جهانی گردشگری فاصله میگیرد.این فاصله گرفتن ممکن است در کوتاهمدت چندان آشکار نباشد، اما در بلندمدت هزینه سنگینی ایجاد میکند؛ زیرا بازار گردشگری بسیار رقابتی است و مقصدهای رقیب منتظر نمیمانند.کشورهای منطقه طی سالهای اخیر سرمایهگذاری گستردهای در هتل، فرودگاه، مراکز تفریحی، گردشگری سلامت، رویدادهای بینالمللی و تبلیغات جهانی انجام دادهاند. بنابراین ایران فقط با مسئله جذب گردشگر مواجه نیست؛ بلکه با رقابت شدید منطقهای نیز روبهروست. راه نجات گردشگری از تحریم، بازگشت به اقتصاد جهانی استنجات صنعت گردشگری ایران تنها با ساخت چند هتل جدید یا تبلیغ چند جاذبه تاریخی امکانپذیر نیست. این صنعت به یک برنامه جامع نیاز دارد که در آن دیپلماسی، اقتصاد، حملونقل، بانکداری، امنیت، فناوری و تبلیغات بینالمللی در کنار یکدیگر قرار گیرند.نخستین اقدام، کاهش ریسک سفر به ایران است. هر اندازه سفر برای گردشگر سادهتر، قابل پیشبینیتر و امنتر باشد، احتمال انتخاب ایران افزایش پیدا میکند. تسهیل صدور روادید، توسعه پروازهای مستقیم، بهبود حملونقل داخلی و ایجاد سازوکارهای مناسب پرداخت برای گردشگران خارجی میتواند بخشی از این مشکل را حل کند.دومین اقدام، ایجاد یک شبکه پرداخت گردشگری است که گردشگر خارجی بتواند بدون درگیر شدن با مشکلات بانکی، هزینههای خود را در داخل کشور پرداخت کند. این مسئله میتواند از طریق راهکارهای قانونی و مورد اعتماد بینالمللی طراحی شود تا گردشگر احساس نکند برای یک سفر تفریحی وارد یک سیستم مالی پیچیده و پرریسک شده است.سومین مسئله، دیپلماسی گردشگری است. گردشگری باید از حاشیه سیاست خارجی به متن دیپلماسی اقتصادی منتقل شود. سفارتخانههای ایران میتوانند نقش فعالتری در معرفی ظرفیتهای گردشگری کشور، ارتباط با توراپراتورها، برگزاری رویدادهای معرفی مقصد و تسهیل همکاری میان شرکتهای ایرانی و خارجی داشته باشند.چهارمین اقدام، تمرکز بر بازارهای منطقهای است. حتی در شرایطی که دسترسی به برخی بازارهای غربی دشوار است، ایران میتواند گردشگران کشورهای همسایه، آسیای مرکزی، چین، هند و سایر بازارهای آسیایی را هدف قرار دهد. گردشگری سلامت، زیارتی، تاریخی، طبیعتگردی، ماجراجویانه و تجاری نیز میتواند بازارهای تخصصی ایجاد کند.اما توسعه بازارهای منطقهای نباید به معنای پذیرفتن انزوای جهانی باشد. ایران باید همزمان تلاش کند ارتباط خود را با شبکه جهانی گردشگری بازسازی کند.در این میان، بخش خصوصی باید نقش اصلی را بر عهده بگیرد. دولت باید زیرساخت و چارچوب قانونی را فراهم کند، اما طراحی تور، بازاریابی، قیمتگذاری و توسعه محصولات گردشگری باید تا حد امکان به فعالان حرفهای صنعت سپرده شود.از سوی دیگر، کیفیت خدمات نیز باید ارتقا یابد. گردشگر خارجی امروز فقط یک بنای تاریخی نمیخرد؛ او تجربه میخرد. هتل، اینترنت، حملونقل، غذا، راهنما، امنیت، خرید، پرداخت و خدمات پس از فروش همه بخشی از این تجربه هستند.ایران اگر میخواهد سهم بیشتری از بازار جهانی گردشگری داشته باشد، باید از «فروش جاذبه» به سمت «فروش تجربه» حرکت کند.واقعیت این است که تحریمها صنعت گردشگری ایران را تحت فشار قرار دادهاند، اما تمام مشکلات این صنعت را نمیتوان به تحریم نسبت داد. ضعف زیرساختها، تبلیغات ناکافی، بروکراسی، نبود برنامه منسجم، مشکلات حملونقل، فرسودگی بخشی از مراکز اقامتی و نبود یک استراتژی بلندمدت نیز سهم مهمی در وضعیت فعلی دارند.بنابراین راه نجات نیز دو بخش دارد: کاهش فشارهای خارجی از طریق تنشزدایی و دیپلماسی اقتصادی، و اصلاح ساختارهای داخلی صنعت گردشگری.اگر تحریمها کاهش یابند اما گردشگر همچنان با مشکل پرداخت، حملونقل، اقامت و دریافت خدمات مواجه باشد، تحول بزرگی رخ نخواهد داد. برعکس، اگر زیرساختهای داخلی اصلاح شود اما ایران همچنان از شبکه مالی و ارتباطی جهان فاصله داشته باشد، ظرفیت رشد صنعت محدود باقی خواهد ماند.گردشگری ایران برای احیا نیازمند باز شدن پنجرههای ارتباط با جهان است. این صنعت میتواند یکی از مهمترین ابزارهای خروج ایران از انزوای اقتصادی باشد، زیرا گردشگر خارجی فقط پول وارد کشور نمیکند؛ او ارتباط، شناخت، تصویر و شبکهای از روابط انسانی و اقتصادی نیز ایجاد میکند.ایران برای عبور از انزوای گردشگری باید جهان را دوباره به روی خود باز کند و اجازه دهد جهان نیز ایران واقعی را ببیند؛ ایرانی که فقط در اخبار تحریم و تنش سیاسی خلاصه نمیشود، بلکه صاحب تمدنی چند هزار ساله، طبیعتی متنوع، فرهنگهای متعدد و ظرفیت بزرگی برای میزبانی از گردشگران است.اگر این فرصت همچنان نادیده گرفته شود، خسارت فقط متوجه هتلها و آژانسهای گردشگری نخواهد بود. اقتصاد محلی، اشتغال جوانان، صنایعدستی، حملونقل، رستورانها، اقامتگاههای بومگردی و هزاران کسبوکار کوچک نیز هزینه انزوای گردشگری را پرداخت خواهند کرد.صنعت گردشگری ایران هنوز ظرفیت بازگشت دارد، اما این بازگشت بدون اصلاح روابط اقتصادی با جهان، کاهش ریسک سفر، سرمایهگذاری در زیرساخت و تغییر نگاه سیاستگذار به گردشگری امکانپذیر نیست. تحریم ممکن است درهای زیادی را بسته باشد، اما مسئله اساسی این است که ایران تا چه اندازه برای باز کردن درهای باقیمانده و ساختن مسیرهای جدید آماده است.در جهانی که گردشگری به یکی از ابزارهای مهم قدرت اقتصادی کشورها تبدیل شده، ادامه انزوای ایران به معنای واگذاری بازار به رقباست. هر سالی که ایران سهم خود را از بازار گردشگری جهانی از دست میدهد، مقصدهای رقیب جای خالی آن را پر میکنند. بنابراین مسئله امروز فقط نجات یک صنعت نیست؛ مسئله جلوگیری از سوختن یکی از معدود مزیتهای بزرگ و کمهزینه ایران برای ارزآوری و رشد اقتصادی است.
