اقتصاد و تلاشی که از تورم جا میماند
خلاصه خبر
این یادداشت برای کسانی است که هنوز کار میکنند، صبح از خانه بیرون میآیند، اضافهکاری میکنند، کسبوکارشان را نگه میدارند، هزینههایشان را مدیریت میکنند و با این حال احساس میکنند هرچه بیشتر تلاش میکنند، فاصلهشان با یک زندگی معمولی بیشتر میشود.

در چنین شرایطی، سادهترین پاسخ این است که بگوییم بیشتر کار کنید، بهتر برنامهریزی کنید، هزینههای اضافی را حذف کنید یا تصمیمهای مالی دقیقتری بگیرید. این توصیهها در جای خود قابلقبولاند، اما یک واقعیت مهم را نادیده میگیرند: گاهی مشکل از میزان تلاش افراد نیست؛ سرعت تغییر محیط اقتصادی از توان تطبیق آنها بیشتر شده است.وقتی درآمد افزایش پیدا میکند اما قیمت کالاها، خدمات و داراییها سریعتر حرکت میکنند، عدد فیش حقوقی میتواند بزرگتر شود، در حالی که قدرت خرید کوچکتر شده است. در اقتصاد میان «درآمد اسمی» و «درآمد واقعی» تفاوت وجود دارد. آنچه برای زندگی اهمیت دارد عددی نیست که به حساب واریز میشود؛ مهم این است که با آن عدد چه مقدار کالا، خدمات و امنیت اقتصادی میتوان خرید.ممکن است فرد امروز حقوق بیشتری از سال گذشته دریافت کند، اما اجاره، خوراک، درمان، آموزش، حملونقل و سایر هزینههای زندگی سهم بزرگتری از درآمد او را ببلعند. در این وضعیت، افزایش حقوق الزاماً به معنای افزایش رفاه نیست؛ گاهی فقط تلاش برای عقب نماندن از قیمتهاست.نرخ ارز نیز این مسئله را پیچیدهتر میکند.حقوق اکثر مردم ریالی است، اما بخش قابلتوجهی از اقتصاد مستقیم یا غیرمستقیم از نرخ ارز اثر میگیرد. مواد اولیه، تجهیزات، قطعات، حملونقل، کالاهای وارداتی و هزینه جایگزینی موجودی میتوانند تحت تأثیر ارز باشند. حتی در بخشهایی که وابستگی مستقیم به واردات کمتر است، انتظار نسبت به آینده نرخ ارز میتواند وارد فرآیند قیمتگذاری شود.به همین دلیل است که کاهش ارزش پول ملی فقط مسئله کسانی نیست که دلار میخرند.ممکن است فرد در تمام زندگی خود حتی یک اسکناس خارجی هم نخریده باشد، اما آثار تغییر ارزش پول را در قیمت کالا، اجاره، هزینه تولید، خدمات و قدرت خرید خود احساس کند.وقتی این شرایط برای مدت طولانی ادامه پیدا میکند، اتفاق دیگری هم رخ میدهد: مردم بهتدریج درآمد خود را با معیارهای دیگری میسنجند. کارمندی که میبیند درآمد ریالیاش افزایش یافته اما توان خرید همان کالاهای قبلی را ندارد، احساس میکند حاصل کارش کوچکتر شده است. صاحب پسانداز میبیند پولی که با ماهها کار کنار گذاشته، دیگر همان قدرت خرید گذشته را ندارد.این احساس الزاماً ناشی از بدبینی نیست؛ حاصل مقایسه ساده میان تلاش و نتیجه است.برای همین شاید لازم باشد یک جمله را صریحتر بگوییم: اگر کسی کار میکند، مهارت دارد، هزینههایش را کنترل میکند و با این حال نمیتواند سطح زندگی قبلی خود را حفظ کند، نباید تمام مسئله را به کمکاری یا ضعف مدیریت فردی او نسبت داد.اقتصاد میتواند شرایطی ایجاد کند که حتی تصمیمهای منطقی نیز نتیجه مورد انتظار را ندهند.اما این ماجرا فقط مربوط به حقوقبگیران نیست.در طرف دیگر، بسیاری از کارفرمایان و صاحبان کسبوکار نیز با تناقض مشابهی روبهرو هستند. گاهی تصور میشود هر افزایش قیمت به معنای افزایش سود بنگاه است. درحالیکه بالا رفتن قیمت فروش میتواند همزمان با افزایش شدید هزینه مواد اولیه، حقوق، اجاره، حملونقل، بیمه، مالیات، تأمین مالی و سرمایه در گردش اتفاق بیفتد.ممکن است فروش ریالی یک شرکت بیشتر شود، اما توان واقعی آن شرکت برای جایگزین کردن موجودی یا توسعه فعالیت کمتر شده باشد.اینجا نیز باید میان «فروش اسمی» و «سود واقعی» تفاوت گذاشت.کارفرما ممکن است به نیروی خود حق بدهد که بگوید درآمدش برای زندگی کافی نیست؛ اما همزمان خودش نیز با این سؤال روبهرو باشد که افزایش بیشتر هزینه حقوق را از کجا تأمین کند.اگر قیمت محصول را بالا ببرد، ممکن است مشتری توان خرید نداشته باشد. اگر قیمت را ثابت نگه دارد، حاشیه سود کاهش پیدا میکند. اگر استخدام را متوقف کند، بازار کار آسیب میبیند. اگر نیرو کم کند، فشار اجتماعی بیشتر میشود.بنابراین قرار دادن کارگر و کارفرما در برابر یکدیگر، بخش مهمی از مسئله را پنهان میکند.در بسیاری از کسبوکارها، هر دو طرف درگیر یک ناترازیاند: نیروی کار میگوید این درآمد برای زندگی کافی نیست و بنگاه میگوید توان پرداخت بسیار بیشتر را ندارد.این یک اختلاف ساده میان دو طرف قرارداد کار نیست؛ نشانه اختلال عمیقتری در رابطه میان قیمتها، درآمدها و بهرهوری اقتصاد است.وقتی این شکاف ادامه پیدا کند، آثارش فقط در سفره خانوار دیده نمیشود. بنگاه توسعه را عقب میاندازد، استخدام کمتر میشود، سرمایهگذاری کاهش پیدا میکند و نیروی کار به دنبال شغل دوم و سوم میرود. خانوار مصرف خود را کاهش میدهد و کاهش مصرف دوباره به فروش کسبوکارها فشار وارد میکند.یک چرخه شکل میگیرد: قدرت خرید کمتر، فروش ضعیفتر، توان بنگاه کمتر و دوباره فشار بیشتر بر درآمد خانوار.اینجاست که موضوع از مسئله شخصی خارج میشود.نمیتوان از فردی که هر روز بخشی از قدرت خریدش را از دست میدهد خواست فقط بیشتر تلاش کند. همانطور که نمیتوان از هر بنگاه کوچک انتظار داشت هر افزایش هزینهای را بدون محدودیت جذب کند.تلاش، مهارت، مدیریت مالی و کارآفرینی همچنان اهمیت دارند؛ اما هیچکدام در خلأ اتفاق نمیافتند. محیط اقتصادی میتواند حاصل آنها را تقویت کند یا بخش بزرگی از آن را فرسوده سازد.شاید یکی از تلخترین پیامدهای تورم طولانی همین باشد: رابطه میان تلاش و پیشرفت را ضعیف میکند.مردم زمانی امید اقتصادی دارند که احساس کنند کار بیشتر، مهارت بیشتر و پسانداز بیشتر میتواند آنها را یک قدم جلو ببرد. صاحب کسبوکار نیز زمانی انگیزه توسعه دارد که بداند کار کردن و سرمایهگذاری کردن، نتیجهای بهتر از صرفاً حفظ ارزش دارایی خواهد داشت.وقتی این رابطه تضعیف شود، مسئله فقط کوچک شدن سفره نیست؛ اعتماد به مسیر پیشرفت نیز آسیب میبیند.پس اگر امروز بسیاری از مردم احساس میکنند میدوند اما جلو نمیروند، همیشه پاسخ این نیست که کم دویدهاند.گاهی آنها ایستاده نیستند؛ زمینی که روی آن میدوند، با سرعت بیشتری به عقب میرود.اقتصاد زمانی دوباره امید میسازد که تلاش بتواند نتیجه بدهد؛ حقوق بتواند قدرت خرید ایجاد کند و کسبوکار بتواند از کار کردن، تولید کردن و استخدام کردن سود منطقی به دست آورد.تا آن زمان، نباید هر شکست معیشتی را شکست فردی دانست.گاهی مسئله انسانهایی نیستند که تلاش نکردهاند؛ مسئله اقتصادی است که حاصل تلاششان را سریعتر از آنچه میتوانند جبران کنند، فرسوده میکند.

