خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - مرزهای ایران سالهاست با یک تناقض اقتصادی جدی مواجهاند؛ از یک سو اختلاف قیمت سوخت در داخل و کشورهای همسایه، قاچاق فرآوردههای نفتی را به یک فعالیت سودآور تبدیل کرده و از سوی دیگر بخش قابل توجهی از جمعیت مرزنشین کشور، با محدودیت فرصتهای شغلی و اقتصادی مواجه است. در چنین شرایطی، سیاست صرفاً مقابلهای با قاچاق سوخت اگرچه برای کنترل تخلفات ضروری است، اما به تنهایی نمیتواند ریشههای اقتصادی این پدیده را از بین ببرد. راهکار متفاوت میتواند تبدیل همین تهدید به یک فرصت اقتصادی باشد؛ فرصتی که از طریق ایجاد پالایشگاههای کوچک و سیار در مناطق مرزی، انتقال نفت خام به این مناطق و مشارکت دادن مرزنشینان در فرآیند تولید و صادرات فرآوردههای نفتی شکل میگیرد

حسین قیدر / قاچاق سوخت در اقتصاد ایران تنها یک مسئله انتظامی یا مرزی نیست؛ پشت این پدیده، مجموعهای از عوامل اقتصادی از جمله اختلاف قیمت، بیکاری، ضعف زیرساختهای تولیدی در مناطق مرزی، جذابیت بازار کشورهای همسایه و دسترسی محدود برخی مناطق به فرصتهای اقتصادی قرار دارد.وقتی یک کالای یارانهای در یک سوی مرز با قیمت پایین عرضه میشود و همان کالا در سوی دیگر ارزش بسیار بالاتری دارد، طبیعی است که انگیزه اقتصادی برای انتقال غیررسمی آن شکل بگیرد. در چنین شرایطی، افزایش کنترلهای مرزی میتواند بخشی از مسیر قاچاق را مسدود کند، اما تا زمانی که اختلاف قیمت و انگیزه اقتصادی پابرجاست، احتمال ظهور مسیرهای جدید وجود خواهد داشت.به همین دلیل، یکی از سیاستهای مؤثر میتواند تغییر صورت مسئله باشد؛ یعنی به جای آنکه صرفاً با سود حاصل از اختلاف قیمت مبارزه شود، بخشی از این ظرفیت اقتصادی به فعالیت رسمی و مولد تبدیل شود.پیشنهاد ایجاد پالایشگاههای کوچک و سیار در مناطق مرزی از همین منظر قابل بررسی است. دولت میتواند با طراحی یک مدل مشخص اقتصادی و نظارتی، واحدهای کوچک پالایشی را در مناطق دارای ظرفیت مستقر کند و آنها را با تسهیلات مناسب در اختیار تعاونیها، سرمایهگذاران محلی و مرزنشینان قرار دهد.در این مدل، نفت خام ایران از طریق شبکه ریلی یا سایر مسیرهای رسمی به مناطق مرزی منتقل میشود و پس از فرآوری، بخشی از محصولات تولیدشده در قالب صادرات رسمی به بازار کشورهای همسایه عرضه خواهد شد.
از قاچاق سوخت تا صادرات رسمی فرآورده
مزیت اصلی این ایده آن است که زنجیره ارزش نفت خام میتواند به جای خروج غیررسمی از کشور، در داخل ایران شکل بگیرد. در وضعیت فعلی، زمانی که فرآورده نفتی به صورت قاچاق از کشور خارج میشود، بخش بزرگی از ارزش اقتصادی آن خارج از چارچوب رسمی اقتصاد شکل میگیرد و دولت نیز از درآمدهای مالیاتی، ارزی و تجاری آن بهره کامل نمیبرد.اما اگر همان ظرفیت در قالب تولید و صادرات رسمی سازماندهی شود، داستان کاملاً متفاوت خواهد بود.نفت خام به عنوان یک ماده اولیه در اختیار واحدهای پالایشی قرار میگیرد، محصولاتی مانند گازوئیل و سایر فرآوردهها تولید میشود، استانداردهای کیفی و الزامات صادراتی اعمال میشود و محصول نهایی از مسیرهای قانونی به بازار هدف میرسد.در این فرآیند، نفت خام فروخته میشود، ارزش افزوده ایجاد میشود، اشتغال شکل میگیرد و ارز حاصل از صادرات نیز میتواند از مسیرهای رسمی وارد اقتصاد کشور شود.این مدل بهویژه در مناطقی که فاصله زیادی با مراکز صنعتی کشور دارند، میتواند اهمیت داشته باشد. ایجاد یک واحد کوچک پالایشی در منطقه مرزی به معنای ایجاد مجموعهای از فعالیتهای اقتصادی پیرامون آن است؛ از حملونقل و تعمیرات گرفته تا خدمات فنی، انبارداری، بستهبندی، امور بازرگانی و صادرات.از سوی دیگر، مشارکت دادن مرزنشینان در این زنجیره میتواند انگیزه اقتصادی آنها برای فعالیت رسمی را افزایش دهد. مرزنشینی که امروز ممکن است به دلیل نبود فرصت شغلی کافی، در معرض فعالیتهای غیررسمی قرار گیرد، در صورت دسترسی به یک فعالیت اقتصادی قانونی میتواند به تولیدکننده، سهامدار، نیروی کار یا صادرکننده تبدیل شود.این تغییر نقش، از منظر سیاستگذاری اقتصادی بسیار مهم است.مرزنشین نباید صرفاً به عنوان فردی که باید در مقابل قاچاق کنترل شود دیده شود؛ او میتواند بخشی از راهحل اقتصادی مسئله مرز باشد.البته اجرای چنین طرحی نیازمند طراحی دقیق است. پالایشگاههای کوچک باید از نظر اقتصادی توجیهپذیر باشند و تولید آنها با استانداردهای زیستمحیطی و فنی کشور مطابقت داشته باشد. همچنین تخصیص خوراک، قیمتگذاری، نحوه فروش محصولات، مدیریت ارزی و صادرات باید تحت یک سازوکار شفاف انجام شود.در صورت طراحی صحیح، میتوان این پروژهها را به شکل تعاونیهای مرزنشینان یا شرکتهای سهامی محلی تعریف کرد تا بخشی از منافع اقتصادی مستقیماًبه جامعه محلی برسد. مرزها باید از نقطه کنترل به کانون تولید تبدیل شوندیکی از مشکلات ساختاری اقتصاد مناطق مرزی، کمبود فعالیتهای اقتصادی پایدار است. بسیاری از این مناطق از بازارهای بزرگ داخلی فاصله دارند و هزینه انتقال کالا و سرمایهگذاری در آنها بالاست. در مقابل، همجواری با کشورهای دیگر یک مزیت بزرگ ایجاد میکند که هنوز به اندازه کافی مورد استفاده قرار نگرفته است.اگر مرز فقط محل عبور کالا و کنترل ورود و خروج باشد، ظرفیت اقتصادی آن محدود باقی میماند؛ اما اگر مرز به منطقه تولید و صادرات تبدیل شود، میتواند موتور توسعه منطقهای باشد.پالایشگاههای کوچک و سیار میتوانند یکی از نمونههای این مدل باشند. نزدیکی به بازار هدف، کاهش هزینه حمل فرآورده، امکان استفاده از ظرفیت نیروی انسانی محلی و ایجاد زنجیره خدمات پیرامونی، مجموعهای از مزیتها را ایجاد میکند که در یک سیاست توسعه منطقهای قابل استفاده است.از منظر امنیتی نیز رابطه مستقیمی میان اقتصاد و امنیت مرزی وجود دارد. منطقهای که از اشتغال، درآمد و فعالیت اقتصادی پایدار برخوردار باشد، ظرفیت بیشتری برای تثبیت جمعیت و کاهش فعالیتهای غیررسمی خواهد داشت.بنابراین، سرمایهگذاری اقتصادی در مرزها را نباید هزینه صرف دانست. بخشی از این سرمایهگذاری میتواند در بلندمدت هزینههای مقابله با آسیبهای اقتصادی و اجتماعی را کاهش دهد.در این مدل، دولت نیز میتواند نقش خود را از «مقابلهکننده اصلی» به «تنظیمگر و تسهیلگر» تغییر دهد. دولت باید زیرساخت ریلی و انرژی را فراهم کند، چارچوب تخصیص خوراک و تسهیلات را مشخص کند، بر فرآیند تولید و صادرات نظارت داشته باشد و اجازه دهد بخش خصوصی و جوامع محلی بخش مهمی از عملیات اقتصادی را بر عهده بگیرند.این همان تغییری است که میتواند سیاست مبارزه با قاچاق را از یک رویکرد صرفاً سلبی به یک سیاست اقتصادی ایجابی تبدیل کند.اگر مرزنشین بداند که میتواند از طریق یک فعالیت قانونی درآمد بیشتری به دست آورد، انگیزه ورود به مسیرهای غیررسمی کاهش خواهد یافت. البته این به معنای حذف کامل قاچاق با یک طرح اقتصادی نیست، اما میتواند بخشی از انگیزههای اقتصادی آن را هدف قرار دهد.
صادرات فرآورده به جای خروج غیررسمی سوخت
در این میان، بازار کشورهای همسایه یک مزیت مهم برای ایران است. بسیاری از کشورهای پیرامونی ایران به انرژی و فرآوردههای نفتی نیاز دارند و نزدیکی جغرافیایی ایران به این بازارها یک مزیت رقابتی ایجاد میکند.ایران به جای آنکه اجازه دهد بخشی از فرآوردههای خود از مسیرهای غیررسمی به این بازارها برسد، میتواند سازوکار صادرات رسمی را تقویت کند.در چنین مدلی، مرز نه پایان زنجیره تولید، بلکه آغاز زنجیره صادرات خواهد بود.نفت خام ایران میتواند در واحدهای پالایشی کوچک فرآوری شود و محصولات نهایی پس از رعایت استانداردهای مورد نیاز، به کشورهای همسایه صادر شوند. این فرآیند علاوه بر ایجاد ارزش افزوده، امکان ثبت آمار دقیق صادرات، دریافت ارز، اخذ مالیات و نظارت بر جریان کالا را افزایش میدهد.حتی میتوان بخشی از درآمد صادراتی را به توسعه زیرساختهای همان مناطق اختصاص داد تا یک چرخه اقتصادی پایدار شکل بگیرد؛ یعنی درآمد حاصل از منابع طبیعی به سرمایهگذاری محلی تبدیل شود و سرمایهگذاری محلی نیز دوباره ظرفیت تولید و صادرات را افزایش دهد.البته باید توجه داشت که «پالایشگاه سیار» یا «واحد پالایشی کوچک» نباید بدون مطالعه اقتصادی و فنی در هر نقطه مرزی مستقر شود. انتخاب مکان، ظرفیت تولید، نوع خوراک، فناوری، استاندارد محصول، دسترسی به بازار هدف، هزینه حملونقل و مسائل زیستمحیطی باید پیش از اجرا بررسی شود.اما اصل ایده، یعنی تبدیل ظرفیت اقتصادی قاچاق به صادرات رسمی و اشتغال مولد میتواند در قالب یک طرح ملی توسعه مناطق مرزی مورد مطالعه قرار گیرد. مسئله قاچاق سوخت را نمیتوان فقط با افزایش گشت، کنترل و برخورد حل کرد. اقتصاد غیررسمی زمانی قدرتمند میشود که در مقابل خود فرصت رسمی جذابی نبیند.اگر دولت بتواند در مناطق مرزی فرصت تولید، سرمایهگذاری و صادرات ایجاد کند، بخشی از این اقتصاد غیررسمی میتواند به اقتصاد رسمی منتقل شود.ایران دارای منابع عظیم نفت و گاز و همچنین مرزهای گسترده با کشورهای متعدد است. ترکیب این دو ظرفیت با نیروی انسانی و سرمایه محلی میتواند زمینه ایجاد یک مدل جدید توسعه مرزی را فراهم کند.مرزهای کشور نباید صرفاً خطی برای کنترل و مقابله باشند؛ مرز میتواند کارخانه، انبار، بازار صادراتی، مرکز لجستیک و سکوی توسعه اقتصادی باشد.در چنین نگاهی، قاچاق سوخت صرفاً یک تهدید نیست؛ بلکه نشانهای از وجود یک تقاضای واقعی و یک اختلاف قیمت اقتصادی است که میتوان با سیاست درست، آن را از مسیر غیررسمی به مسیر رسمی هدایت کرد. بهترین پاسخ به قاچاق، در کنار برخورد قانونی، ایجاد گزینهاقتصادی جذابتر از قاچاق است. اگر مرزنشین بتواند از تولید و صادرات رسمی درآمد پایدار به دست آورد، امنیت اقتصادی جایگزین اقتصاد زیرزمینی خواهد شد. این همان نقطهای است که تهدید قاچاق سوخت میتواند به فرصت توسعه مرزها تبدیل شود
