خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس تجارت - اقتصاد ایران در شرایطی قرار دارد که استفاده هوشمندانه از ظرفیتهای جغرافیایی، مناطق آزاد و کریدورهای ترانزیتی میتواند به یکی از مهمترین مسیرهای ایجاد درآمد، جذب سرمایه و توسعه تجارت خارجی تبدیل شود. در چنین شرایطی، توسعه همکاریهای اقتصادی با چین و ورود جدیتر سرمایهگذاران این کشور به مناطق آزاد شمالی ایران، تنها یک موضوع تجاری نیست، بلکه میتواند به بازتعریف جایگاه اقتصادی شمال کشور در نقشه تجارت منطقهای منجر شود. سفر مشترک مصطفی طاعتیمقدم، مدیرعامل سازمان منطقه آزاد انزلی، امین افقی، مدیرعامل سازمان منطقه آزاد مازندران و حسن ملکحسینی، مدیرعامل سازمان منطقه آزاد اینچهبرون به چین در معیت هیئت اقتصادی کشور، از همین منظر اهمیت ویژهای پیدا میکند؛ سفری که میتواند زمینهساز شکلگیری یک همکاری هماهنگ میان مناطق آزاد شمالی و عبور از نگاه جزیرهای به ظرفیتهای ترانزیتی و تجاری کشور باشد.

رضا قیدر / ایران از نظر موقعیت جغرافیایی، یکی از معدود کشورهایی است که میتواند در اتصال شرق و غرب، شمال و جنوب و بازارهای آسیایی به یکدیگر نقشآفرینی کند. با این حال، برخورداری از موقعیت جغرافیایی بهتنهایی برای خلق ارزش اقتصادی کافی نیست. زمانی یک کریدور به مزیت اقتصادی تبدیل میشود که در کنار عبور کالا، انبارداری، پردازش، بستهبندی، خدمات مالی، تولید، صادرات مجدد، لجستیک و حتی انتقال فناوری نیز شکل بگیرد. در غیر این صورت، کشور تنها مسیر عبور کالا خواهد بود و بخش قابل توجهی از ارزش افزوده در کشورهای مقصد یا مبدا ایجاد خواهد شد.منطقه آزاد انزلی در این میان میتواند نقش مهمی ایفا کند. اتصال به دریای خزر، دسترسی به بازارهای کشورهای شمالی و قرار گرفتن در مسیر کریدورهای بینالمللی، این منطقه را به یکی از مهمترین نقاط برای توسعه تجارت دریایی و زمینی ایران تبدیل کرده است. در کنار آن، منطقه آزاد مازندران و منطقه اینچهبرون نیز هرکدام از ظرفیتهای متفاوتی برای تکمیل زنجیره تجارت شمال کشور برخوردارند. کنار هم قرار گرفتن این ظرفیتها میتواند مفهوم «شبکه مناطق آزاد شمالی» را از یک ایده اداری به یک مدل اقتصادی واقعی تبدیل کند.چین نیز برای گسترش مسیرهای تجاری و تنوعبخشی به زنجیرههای تأمین خود، نیازمند مسیرهای متنوع، امن و اقتصادی است. بنابراین همکاری میان ایران و چین نباید صرفاً به واردات کالا یا اجرای چند پروژه عمرانی محدود شود. فرصت اصلی در آن است که سرمایه چینی به سمت تولید مشترک، صادرات مجدد، توسعه لجستیک، صنایع تبدیلی و ایجاد زنجیرههای ارزش هدایت شود. اگر چنین رویکردی شکل بگیرد، شمال ایران میتواند از یک منطقه عبوری به یک سکوی تولید و تجارت منطقهای تبدیل شود.
از مسیر ترانزیت تا هاب تولید و صادرات
یکی از مهمترین چالشهای اقتصاد ایران این است که در بسیاری از موارد، از ظرفیت ترانزیتی خود بیشتر به عنوان مسیر عبور استفاده کرده و کمتر توانسته از عبور کالا برای ایجاد ارزش افزوده داخلی بهره بگیرد. کامیونی که از خاک ایران عبور میکند، درآمدی محدود ایجاد میکند؛ اما کالایی که در ایران تخلیه، انبار، بستهبندی، فرآوری، تکمیل و سپس صادر شود، ارزش افزوده بسیار بیشتری برای اقتصاد کشور به همراه خواهد داشت. به همین دلیل، تغییر نگاه از «کریدور عبوری» به «هاب اقتصادی» باید در مرکز سیاستگذاری مناطق آزاد شمالی قرار گیرد.همکاری با چین میتواند در این نقطه یک فرصت مهم ایجاد کند. سرمایهگذاران چینی تنها میتوانند به عنوان خریدار یا فروشنده وارد بازار ایران نشوند، بلکه میتوانند در ایجاد واحدهای تولید مشترک، مراکز لجستیکی، انبارهای منطقهای، خطوط بستهبندی، صنایع تبدیلی و مراکز صادرات مجدد مشارکت کنند. چنین مدلی علاوه بر جذب سرمایه، میتواند بخشی از فناوری و تجربه مدیریتی مورد نیاز برای توسعه زنجیرههای ارزش را نیز وارد کشور کند.انزلی در این میان میتواند به دروازه دریایی این شبکه تبدیل شود. کالاهایی که از شرق آسیا وارد میشوند، میتوانند پس از ورود به منطقه آزاد انزلی به سمت مراکز پردازش و توزیع هدایت شوند و سپس از طریق شبکه ریلی و جادهای به بازارهای شمالی و غربی منتقل شوند. در سوی دیگر، محصولات تولیدشده در ایران نیز میتوانند از همین مسیر به بازارهای منطقهای صادر شوند. به این ترتیب، انزلی تنها مقصد کالا نخواهد بود؛ بلکه به نقطه اتصال چند زنجیره اقتصادی تبدیل میشود.مازندران نیز ظرفیتهای مهمی در حوزه کشاورزی، صنایع غذایی، گردشگری و خدمات دارد و میتواند بخشی از نیازهای زنجیره ارزش صادراتی را تأمین کند. اینچهبرون نیز به دلیل موقعیت خود در شمال شرق کشور و ارتباط با بازارهای آسیای مرکزی میتواند ضلع شرقی این شبکه را تشکیل دهد. حاصل چنینتقسیم کاری، ایجاد یک شبکه مکمل است که در آن هر منطقه به جای رقابت برای جذب یک سرمایهگذار یا یک محموله، بخشی از یک زنجیره اقتصادی بزرگتر را در اختیار میگیرد.این مدل میتواند حتی مفهوم رقابت میان مناطق آزاد را تغییر دهد. مناطق آزاد زمانی بیشترین اثرگذاری را خواهند داشت که به جای رقابت برای گرفتن یک پروژه، برای جذب یک زنجیره تولید و تجارت با یکدیگر همکاری کنند. سرمایهگذار چینی نیز در چنین شرایطی به جای انتخاب یک نقطه منفرد، میتواند مجموعهای از ظرفیتها را در یک شبکه اقتصادی واحد مشاهده کند.از سوی دیگر، توسعه همکاری با چین میتواند به تقویت روابط تجاری ایران با کشورهای حاشیه دریای خزر و آسیای مرکزی نیز کمک کند. چین میتواند نقش یک شریک اقتصادی و سرمایهگذار را ایفا کند و ایران نیز با استفاده از موقعیت جغرافیایی خود، مسیر دسترسی به بازارهای پیرامونی را فراهم سازد. این ترکیب، در صورت مدیریت صحیح، میتواند یک مدل سهجانبه میان سرمایه، مسیر و بازار ایجاد کند.
توازن تجاری شمال ایران در گرو سرمایهگذاری و تولید مشترک
تأثیر همکاریهای راهبردی چین و مناطق آزاد شمالی تنها در افزایش حجم تجارت خلاصه نمیشود. موضوع مهمتر، تغییر ترکیب تجارت است. اگر همکاری اقتصادی تنها به افزایش واردات منجر شود، ممکن است حجم تجارت بالا برود اما اثر آن بر تولید داخلی محدود باقی بماند. در مقابل، اگر سرمایهگذاری چینی با تولید مشترک و صادرات همراه شود، میتواند به تغییر تراز تجاری، ایجاد اشتغال، افزایش درآمد ارزی و توسعه صنایع داخلی کمک کند.برای رسیدن به چنین هدفی، مناطق آزاد باید بستههای مشخص و رقابتی برای سرمایهگذاران طراحی کنند. سرمایهگذار خارجی بیش از هر چیز به ثبات مقررات، سرعت صدور مجوزها، دسترسی به زیرساخت، امکان انتقال سود، امنیت سرمایه، خدمات گمرکی و دسترسی به بازار اهمیت میدهد. بنابراین اگر قرار است چین به یکی از شرکای اصلی سرمایهگذاری در شمال ایران تبدیل شود، باید محیط کسبوکار مناطق آزاد نیز متناسب با این هدف بازطراحی شود.دیگر نمیتوان انتظار داشت سرمایهگذار خارجی صرفاً به دلیل موقعیت جغرافیایی ایران وارد کشور شود. در جهان امروز، کشورها برای جذب سرمایه با یکدیگر رقابت میکنند و حتی موقعیت جغرافیایی ممتاز نیز بدون زیرساخت مناسب و مقررات شفاف نمیتواند مزیت پایداری ایجاد کند. ایران باید برای سرمایهگذار چینی مشخص کند که در چه حوزههایی امکان تولید مشترک، صادرات منطقهای و دسترسی به بازارهای جدید وجود دارد.یکی از مهمترین فرصتها، ایجاد شهرکها و مراکز تخصصی تولید مشترک در مناطق آزاد شمالی است. صنایع غذایی، بستهبندی، تجهیزات صنعتی، قطعات، محصولات کشاورزی فرآوریشده، کالاهای مصرفی و حتی خدمات لجستیکی میتوانند در چنین چارچوبی قرار گیرند. در این مدل، هدف نباید صرفاً تولید برای بازار ایران باشد، بلکه بازار کشورهای حاشیه خزر، آسیای مرکزی، قفقاز و حتی بخشی از بازار روسیه نیز باید در محاسبات سرمایهگذاری قرار گیرد.در این مسیر، منطقه آزاد انزلی میتواند نقش موتور دریایی و تجاری شبکه شمال را بر عهده بگیرد. مازندران میتواند بخشی از ظرفیت تولید، کشاورزی، گردشگری و صنایع تبدیلی را وارد زنجیره کند و اینچهبرون نیز به عنوان دروازه ارتباطی با آسیای مرکزی و مسیرهای زمینی ایفای نقش کند. چنین شبکهای، در صورت هماهنگی، میتواند به جای سه منطقه آزاد منفرد، یک منظومه اقتصادی شمال ایران را شکل دهد.البته تحقق این هدف نیازمند تغییر نگاه مدیریتی نیز هست. مناطق آزاد نباید تنها به افزایش تعداد سرمایهگذاریهای ثبتشده یا حجم ورود و خروج کالا توجه کنند. شاخص واقعی موفقیت باید میزان سرمایهگذاری واقعی، تعداد واحدهای تولیدی فعال، اشتغال ایجادشده، ارزش صادرات، سهم تولید مشترک و میزان ارزش افزودهای باشد که در داخل کشور شکل میگیرد.همکاری با چین میتواند یک فرصت تاریخی برای اقتصاد شمال ایران باشد، اما این فرصت تنها زمانی به نتیجه میرسد که کشور از مدل «فروش ظرفیت جغرافیایی» عبور کند و به سمت «فروش ظرفیت اقتصادی» حرکت کند. ایران نباید تنها مسیر عبور کالا میان چین و بازارهای منطقه باشد؛ باید بخشی از این کالاها در ایران تبدیل به محصول، بخشی بستهبندی و پردازش، بخشی در داخل مصرف و بخشی نیز از ایران به بازارهای دیگر صادر شود.در چنین شرایطی، کریدورهای ترانزیتی نه تنها مسیر عبور کامیون و قطار، بلکه شریانهای تولید، سرمایهگذاری و صادرات خواهند بود. این همان نقطهای است که همکاری مناطق آزاد شمالی میتواند اهمیت پیدا کند. سفر مدیران مناطق آزاد انزلی، مازندران و اینچهبرون به چین میتواند آغاز یک مسیر تازه باشد؛ مسیری که در صورت تداوم، هماهنگی و تبدیل تفاهمها به پروژههای واقعی، ظرفیت دارد شمال ایران را به یکی از قطبهای مهم تجارت و تولید منطقهای تبدیل کند.چینبه دنبال بازار، مسیر و فرصت سرمایهگذاری است و ایران نیز به سرمایه، فناوری، بازار صادراتی و مسیرهای جدید تجارت نیاز دارد. نقطه اتصال این دو نیاز، میتواند مناطق آزاد شمالی باشد. اگر سیاستگذاری درست انجام شود، انزلی میتواند در این میان بیش از یک بندر باشد؛ میتواند مرکز شکلگیری یک شبکه اقتصادی جدید باشد که از دریای خزر تا آسیای مرکزی و از بازار ایران تا شرق آسیا امتداد پیدا میکند.آینده مناطق آزاد شمالی در گرو عبور از اقتصاد عبوری و حرکت به سمت اقتصاد ارزشآفرین است. همکاری با چین نیز زمانی بیشترین اثر را خواهد داشت که به تولید، صادرات و انتقال فناوری منجر شود. در این صورت، توازن تجاری شمال ایران نه با افزایش واردات، بلکه با تقویت تولید صادراتمحور، تکمیل زنجیرههای ارزش و تبدیل موقعیت جغرافیایی ایران به یک مزیت اقتصادی واقعی شکل خواهد گرفت.

