خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - در اقتصاد ایران، بنزین فقط یک کالای مصرفی نیست؛ بخشی از منابع ملی هر روز در باک خودروها مصرف میشود و همزمان هزینههای سنگینی را به دولت، خانوار، شبکه حملونقل، محیطزیست و حتی تجارت خارجی تحمیل میکند. وقتی درباره مصرف بالای سوخت صحبت میشود، معمولاً نگاهها به قیمت بنزین، سهمیهبندی، قاچاق یا رفتار مصرفکنندگان میرود، اما یک پرسش بنیادی کمتر مطرح میشود: چرا بخشی از منابعی که امروز برای تأمین سوخت هزینه میشود، مستقیماً برای کاهش مصرف سوخت سرمایهگذاری نشود؟

حسین قیدر / این پرسش ساده میتواند آغاز یک تغییر بزرگ باشد. اگر به جای آنکه تمام سیاست انرژی حول افزایش یا کاهش قیمت بنزین بچرخد، بخشی از منابع حاصل از مصرف سوخت به نوسازی ناوگان، توسعه خودروهای کممصرف و بهویژه خودروهای هیبریدی اختصاص پیدا کند، امکان آن وجود دارد که هزینه امروز به سرمایهگذاری برای کاهش هزینههای فردا تبدیل شود.فرض کنید به جای پرداخت تمام منابع برای تأمین بنزین مصرفی خودروهای پرمصرف، بخشی از آن به شکل مستقیم یا غیرمستقیم صرف جایگزینی خودروهای قدیمی و پرمصرف با خودروهای هیبریدی شود. در چنین مدلی، دولت میتواند برای بخشی از جامعه که توان خرید خودروهای کممصرف را ندارد، تسهیلات بلندمدت، یارانه هدفمند یا حتی در شرایط خاص، کمکهزینه قابلتوجه برای خرید خودرو در نظر بگیرد. هدف چنین سیاستی نه توزیع رایگان خودرو به شکل بیهدف، بلکه تبدیل هزینه جاری انرژی به سرمایهگذاری برای کاهش دائمی مصرف است.خودروهای هیبریدی نیز یک فناوری واحد با یک میزان مصرف ثابت نیستند و مصرف واقعی آنها به مدل، وزن خودرو، نوع موتور، شرایط رانندگی و استاندارد آزمایش بستگی دارد. بنابراین ارقام بسیار پایین مصرف سوخت باید با دقت و بر اساس مشخصات فنی واقعی بررسی شوند. با این حال، اصل اقتصادی ماجرا مستقل از یک عدد خاص است: هرچه مصرف سوخت یک خودرو کمتر باشد، نیاز آن به بنزین کمتر و ظرفیت صرفهجویی آن بیشتر خواهد بود.
هزینهای که میتواند سرمایهگذاری شود
اقتصاد انرژی زمانی دچار مشکل میشود که سیاستگذار فقط به هزینه امروز نگاه کند و هزینه فردا را نبیند. پرداخت پول برای واردات، تولید، انتقال و توزیع سوخت یک هزینه مستمر است؛ اما سرمایهگذاری برای کاهش مصرف میتواند یک هزینه اولیه داشته باشد که آثار آن طی سالهای بعد تکرار شود.برای مثال، اگر یک خودرو در طول عمر خود هزاران لیتر کمتر از یک خودروی پرمصرف بنزین استفاده کند، ارزش اقتصادی این کاهش مصرف فقط در زمان خرید خودرو قابل مشاهده نیست. این صرفهجویی در تمام سالهایی که خودرو در خیابان حرکت میکند، ادامه پیدا میکند. در مقیاس میلیونها خودرو، همین تفاوت کوچک میتواند به کاهش قابلتوجه تقاضای سوخت منجر شود.البته محاسبه اقتصادی چنین طرحی نیازمند توجه به همه هزینههاست. قیمت خرید خودرو، هزینه واردات یا تولید، زیرساخت تعمیر و نگهداری، تأمین قطعات، عمر باتری، هزینه مالی تسهیلات و میزان واقعی صرفهجویی سوخت باید در کنار یکدیگر قرار گیرند. اگر سیاستگذاری بدون محاسبه این موارد انجام شود، ممکن است یارانهای بزرگ ایجاد شود که بخش قابلتوجهی از آن به جای صرفهجویی واقعی، نصیب گروههای خاص یا واردکنندگان شود.بنابراین مسئله اصلی فقط «خودروی هیبریدی» نیست؛ مسئله طراحی یک نظام اقتصادی است که در آن هر ریال هزینهشده برای کاهش مصرف انرژی، بتواند چند برابر خود را در کاهش هزینههای آینده نشان دهد.این موضوع در ایران اهمیت بیشتری دارد، زیرا حملونقل جادهای سهم بزرگی در مصرف سوخت دارد و تعداد بالای خودروهای قدیمی و کمبازده، فشار مضاعفی بر مصرف بنزین وارد میکند. از سوی دیگر، شهروندی که خودروی پرمصرف دارد نیز لزوماً انتخابی آزاد و اقتصادی نداشته است. قیمت بالای خودروهای جدید، محدودیت قدرت خرید، مشکلات تأمین مالی و کیفیت متفاوت خودروهای موجود باعث شده است که بسیاری از خانوارها سالها از خودروهایی استفاده کنند که مصرف سوخت بالاتری دارند.پس اگر سیاستگذار واقعاً به دنبال کاهش مصرف است، باید انتخاب کممصرف را برای مردم اقتصادیتر کند.
یارانه بنزین یا یارانه کاهش مصرف؟
بحث بنزین در ایران معمولاً به قیمت آن ختم میشود. یک گروه بر افزایش قیمت برای کنترل مصرف تأکید میکند و گروهی دیگر از آثار تورمی و اجتماعی چنین اقدامی نگران هستند. اما یک مسیر سوم نیز وجود دارد: کاهش مصرف بدون آنکه تمام فشار اصلاحات مستقیماً بر دوش مصرفکننده گذاشته شود.در این رویکرد، به جای آنکه فقط به شهروند گفته شود کمتر مصرف کن، باید امکان کمتر مصرف کردن را نیز برای او فراهم کرد. خودروی کممصرف، حملونقل عمومی مناسب، توسعه مترو و اتوبوس، بهینهسازی ناوگان تاکسیرانی وایجاد زیرساختهای حملونقل پاک، ابزارهای واقعی کاهش مصرف هستند.اگر دولت بخشی از منابعی را که برای جبران کسری سوخت یا تأمین نیاز روزانه بنزین هزینه میکند، به یک صندوق نوسازی ناوگان اختصاص دهد، میتواند به تدریج ساختار مصرف را تغییر دهد. این صندوق میتواند به جای پرداخت یارانه عمومی و غیرهدفمند، به خانوارها و ناوگانهای پرمصرف تسهیلات بدهد تا خودروهای کممصرف جایگزین شوند.در این مدل، حتی تاکسیها میتوانند در اولویت قرار گیرند. خودرویی که روزانه چند برابر یک خودرو شخصی پیمایش دارد، هر واحد کاهش مصرفش اثر بزرگتری بر کل مصرف سوخت خواهد داشت. بنابراین جایگزینی تاکسیهای فرسوده با خودروهای کممصرف یا هیبریدی میتواند از نظر اقتصادی اثر قابلتوجهی داشته باشد.اما سیاست نوسازی باید شفاف باشد. اگر قرار باشد خودرو با یارانه عمومی توزیع شود، باید مشخص شود چه کسی دریافتکننده است، منابع آن از کجا تأمین میشود، میزان صرفهجویی واقعی چقدر است و چه سازوکاری برای جلوگیری از رانت و واسطهگری وجود دارد.حتی ایده «رایگان دادن خودرو» نیز اگر قرار باشد مطرح شود، باید در قالب یک محاسبه اقتصادی دقیق بررسی شود. رایگان بودن برای مصرفکننده به معنای رایگان بودن برای اقتصاد نیست. دولت باید هزینه تولید یا خرید خودرو را بپردازد و اگر این هزینه از منابع عمومی تأمین شود، باید ثابت شود که ارزش صرفهجویی سوخت و منافع جانبی حاصل از آن، با هزینه طرح تناسب دارد.
از خودرو کممصرف تا اصلاح اقتصاد انرژی
مسئله بنزین را نمیتوان فقط با خودرو حل کرد. اگر میلیونها خودروی کممصرف وارد خیابان شوند اما ترافیک سنگین، سفرهای غیرضروری، توسعه نامتوازن شهری و ضعف حملونقل عمومی ادامه داشته باشد، بخش مهمی از ظرفیت صرفهجویی از بین خواهد رفت.به همین دلیل، سیاست کاهش مصرف سوخت باید چندلایه باشد. خودروهای کممصرف یک بخش آن هستند؛ حملونقل عمومی بخش دیگر، اصلاح شبکه شهری بخش دیگر و اصلاح رفتار مصرفی نیز بخش دیگری از این پازل است.همزمان باید به تولید داخلی فناوریهای جدید نیز توجه شود. اگر سیاست نوسازی فقط به واردات خودرو منتهی شود، ممکن است فشار ارزی ایجاد کند و وابستگی جدیدی شکل بگیرد. اما اگر واردات هدفمند در کنار انتقال فناوری، توسعه زنجیره قطعات، تولید باتری، توسعه موتورهای کممصرف و ایجاد رقابت در بازار انجام شود، میتواند به یک برنامه صنعتی نیز تبدیل شود.در اینجا نقش بخش خصوصی بسیار مهم است. دولت الزاماً نباید خودروساز یا واردکننده اصلی باشد. میتواند استاندارد مصرف تعیین کند، مشوق مالی بدهد، تعرفهها را هوشمند کند، تسهیلات بانکی را هدفمند سازد و شرایط رقابتی ایجاد کند تا تولیدکنندگان و واردکنندگان برای عرضه خودروهای کممصرف با یکدیگر رقابت کنند.حتی میتوان بخشی از صرفهجویی حاصل از کاهش مصرف را دوباره به خود طرح بازگرداند. به این معنا که خانواری که خودروی کممصرف دریافت میکند، از محل کاهش هزینه سوخت بخشی از اقساط آن را پرداخت کند. چنین مدلی اگر درست طراحی شود، میتواند به یک چرخه خودتقویتشونده تبدیل شود: سرمایهگذاری اولیه برای کاهش مصرف انجام میشود، مصرف سوخت کاهش پیدا میکند، منابع آزاد میشود و بخشی از منابع آزادشده دوباره صرف نوسازی ناوگان میشود.اما پیششرط همه اینها یک چیز است: تصمیمگیری بر اساس عدد و داده، نه شعار.پیش از اجرای هر برنامه ملی باید مشخص شود که متوسط مصرف خودروهای موجود چقدر است، خودروهای جدید واقعاً چه میزان کاهش مصرف ایجاد میکنند، هزینه هر لیتر صرفهجوییشده چقدر است، عمر اقتصادی خودرو و باتری چه میزان است و در نهایت چه مقدار منابع عمومی برای هر واحد کاهش مصرف باید اختصاص یابد.گاهی یک راهحل اقتصادی از یک محاسبه بسیار ساده آغاز میشود. اگر هر روز مقدار مشخصی از منابع کشور برای خرید و مصرف بنزین اختصاص پیدا میکند، شاید بخشی از همان منابع بتواند برای کاهش نیاز به بنزین استفاده شود. این همان تغییر نگاه از «تأمین بیشتر» به «مصرف کمتر» است.اقتصاد انرژی زمانی اصلاح میشود که کشور فقط به دنبال افزایش عرضه نباشد، بلکه کاهش تقاضای غیرضروری را نیز به عنوان یک سرمایهگذاری جدی ببیند. اگر بتوان با سرمایهگذاری امروز، مصرف فردا را کاهش داد، بخشی از منابعی که اکنون صرف سوخت میشود میتواند برای توسعه زیرساخت، سلامت، آموزش، تولید، حملونقل و سایر نیازهای کشور آزاد شود.بنابراین شاید پرسش اصلی این نباشد که بنزین را چگونه گران یا ارزان کنیم؛ پرسش مهمتر این است که چگونه کاری کنیم که مردم برای جابهجایی روزانه خود به بنزین کمتری نیاز داشته باشند.خودروی هیبریدی تنها یکی از ابزارهای این تغییر است، اما ایده اصلی بزرگتر از آن است: بخشی از پولی که امروز برای مصرف انرژی پرداخت میشود، میتواند برای کاهش دائمی مصرف انرژی سرمایهگذاری شود.اگر این سیاست با مطالعه دقیق، شفافیت، رقابت، جلوگیری از رانت و ارزیابی مستمر اجرا شود، هزینهای که امروز پرداخت میشود میتواند به صرفهجویی فردا تبدیل شود. در اقتصاد، گاهی بزرگترین اصلاحات از تغییر یک فرض ساده آغاز میشوند؛ اینکه به جای پرداخت دائمی برای مصرف بیشتر، یکبار برای کاهش مصرف سرمایهگذاری کنیم.
