گزارش اقتصاد پویا ازاشتغال زنان در حوزه اقتصاد دیجیتال؛
زنان ، غایبان اقتصاد دیجیتال
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اقتصاد- اقتصاد دیجیتال در سالهای اخیر به یکی از مهمترین مسیرهای ایجاد اشتغال، کارآفرینی و رشد اقتصادی تبدیل شده است؛ اقتصادی که برخلاف بسیاری از بخشهای سنتی، الزاماً به سرمایههای سنگین، زمین و ساختمان یا تجهیزات گسترده نیاز ندارد و میتواند برای نیروی انسانی متخصص، بهویژه فارغالتحصیلان دانشگاهی، فرصتهای تازهای ایجاد کند. با این حال، در ایران میان ظرفیت موجود در جامعه دانشگاهی و میزان حضور زنان در بخشهای فناورانه و مدیریتی اقتصاد دیجیتال فاصله قابلتوجهی دیده میشود؛ فاصلهای که به گفته کتایون سپهری، عضو هیئتمدیره سازمان ملی کارآفرینی، باید آن را نه فقط یک مسئله اجتماعی، بلکه یک موضوع اقتصادی و مرتبط با بهرهوری نیروی انسانی دانست.

دانیال امینی/ سپهری با اشاره به اینکه بیش از ۶۰ درصد فارغالتحصیلان دانشگاهی را زنان تشکیل میدهند، تأکید کرده است که این سهم در استفاده از فناوری اطلاعات، مشاغل مدیریتی حوزه IT و اقتصاد دیجیتال دیده نمیشود و حضور مردان در این بخشها بهمراتب بیشتر است. همین گزاره یک پرسش مهم را پیش روی سیاستگذاران قرار میدهد: اگر بخش بزرگی از سرمایه انسانی تحصیلکرده کشور را زنان تشکیل میدهند، چرا بخش قابلتوجهی از این سرمایه در اقتصاد دیجیتال بالفعل نمیشود؟پاسخ به این پرسش را نمیتوان صرفاً در میزان تحصیلات جستوجو کرد. دانشگاه میتواند دانش و مدرک ایجاد کند، اما ورود به بازار کار به مجموعهای از عوامل دیگر مانند دسترسی به فرصت شغلی، محیط کاری مناسب، امکان ارتقای شغلی، دسترسی به شبکههای حرفهای، امنیت شغلی، امکان کار انعطافپذیر و دسترسی به سرمایه برای راهاندازی کسبوکار وابسته است. در واقع، فاصله میان «تحصیلکردگی» و «مشارکت اقتصادی» همان نقطهای است که بخشی از ظرفیت زنان در آن متوقف میشود.
مدرک دانشگاهی، تضمین حضور اقتصادی نیست
افزایش سهم زنان در میان فارغالتحصیلان دانشگاهی، به خودی خود به معنای افزایش متناسب مشارکت آنان در اقتصاد نیست. یک زن میتواند سالها برای تحصیل در رشتهای تخصصی وقت و هزینه صرف کند، اما اگر پس از فارغالتحصیلی فرصت ورود به بازار کار مناسب برای او فراهم نباشد، این سرمایه انسانی عملاً بلااستفاده باقی میماند. در اقتصاد دیجیتال، این مسئله اهمیت بیشتری پیدا میکند، زیرا فناوری با سرعت زیادی در حال تغییر است و فاصله کوتاه میان آموزش و ورود به بازار میتواند به از دست رفتن مهارتها و فرصتها منجر شود.اقتصاد دیجیتال فقط برنامهنویسی یا فعالیت در شرکتهای فناوری نیست. تجارت الکترونیک، خدمات آنلاین، تولید محتوای دیجیتال، بازاریابی دیجیتال، خدمات مالی فناوریمحور، پلتفرمها، آموزش آنلاین، طراحی، تحلیل داده، هوش مصنوعی و دهها فعالیت دیگر در این حوزه قرار میگیرند. بسیاری از این مشاغل حتی امکان فعالیت غیرحضوری یا ترکیبی را فراهم میکنند و همین ویژگی میتواند فرصتهای جدیدی برای گروههایی ایجاد کند که در الگوهای سنتی اشتغال با محدودیت بیشتری مواجه هستند.با این حال، صرفاً دیجیتال شدن شغلها نیز به معنای حل خودکار موانع اشتغال زنان نیست. اگر مسئله اصلی به محیط کار، دسترسی به فرصتهای مدیریتی، شبکهسازی حرفهای، تأمین مالی یا فرهنگ سازمانی بازگردد، انتقال فعالیتها از فضای سنتی به فضای دیجیتال الزاماً این مشکلات را از بین نمیبرد.به همین دلیل، مسئله امروز فقط این نیست که چند زن در دانشگاه تحصیل میکنند، بلکه باید پرسید چند نفر از آنها پس از فارغالتحصیلی وارد بازار کار تخصصی میشوند، چند نفر به موقعیتهای مدیریتی میرسند و چه تعداد میتوانند از دانش خود برای راهاندازی کسبوکار استفاده کنند. فاصله میان این اعداد، در واقع بخشی از ظرفیت اقتصادی از دسترفته کشور است.
اقتصاد دیجیتال بدون زنان، نیمی از ظرفیت را نمیبیند
اقتصاد دیجیتال بیش از هر چیز بر دانش، مهارت، خلاقیت و توان حل مسئله استوار است. بنابراین هرچه یک کشور بتواند از طیف گستردهتری از نیروی انسانی متخصص خود استفاده کند، امکان بهرهگیری از ظرفیتهای بیشتری برای نوآوری و توسعه خواهد داشت. کنار ماندن بخشی از نیروی تحصیلکرده از این بازار، به معنای آن است که هزینه آموزش و تربیت نیروی انسانی پرداخت شده، اما بازده اقتصادی آن بهطور کامل محقق نشده است.این مسئله در مشاغل مدیریتی اهمیت بیشتری پیدا میکند. حضور در سطوح کارشناسی یک موضوع است و دسترسی به جایگاههای تصمیمگیری و مدیریت موضوعی دیگر. اگر زنان در شرکتهای فناوری، استارتآپها، شرکتهای دانشبنیان و مجموعههای فعال در اقتصاد دیجیتال بیشتر در لایههای کارشناسی باقی بمانند و سهم آنان در مدیریت و مالکیت کسبوکار کمتر باشد، بخشی از ظرفیت مدیریتی جامعه نیز به مرحله استفاده کامل نمیرسد.از سوی دیگر، کارآفرینی دیجیتال میتواند یکی از مسیرهای ورود زنان به اقتصاد باشد. بسیاری از کسبوکارهای کوچک میتوانند با سرمایه اولیه محدود و از طریق فضای آنلاین فعالیت خود را آغاز کنند. اما حتی در اینجا نیز دسترسی به سرمایه، آموزش کسبوکار، بازار، شبکه ارتباطی و اعتماد تجاری اهمیت دارد. یک ایده خوب بدون دسترسی به منابع لازم برای اجرا، همچنان یک ایده باقی میماند.در چنین شرایطی، سیاستگذاری اشتغال زنان نباید صرفاً به افزایش تعداد دورههای آموزشی یا برگزاری رویدادهای نمادین محدود شود. آموزش زمانی به نتیجه اقتصادی تبدیل میشود که به بازار متصل شود. اگر یک زن مهارت برنامهنویسی، طراحی، بازاریابی دیجیتال یا تحلیل داده کسب کند، اما نتواند پروژه بگیرد، وارد شرکت شود یا کسبوکار خود را توسعه دهد، فاصله میان آموزش و اشتغال همچنان پابرجاست.بنابراین یکی از مسائل اساسی، ایجاد زنجیرهای کامل از آموزش تا اشتغال و کارآفرینی است؛ زنجیرهای که در آن دانشگاه، شرکتها، نهادهای مهارتی، سرمایهگذاران و سیاستگذاران هرکدام نقش مشخصی داشته باشند. در چنین مدلی، موفقیت تنها با تعداد فارغالتحصیلان یا تعداد دورههای آموزشی سنجیده نمیشود، بلکه میزان ورود آنان به بازار، درآمد ایجادشده، تعداد کسبوکارهای شکلگرفته و سهم زنان در مدیریت نیز اهمیت پیدا میکند. محیط کار باید از مانع به فرصت تبدیل شوداشاره به مناسب نبودن محیط کار برای زنان، موضوعی فراتر از فضای اداری است. محیط کار زمانی میتواند برای نیروی متخصص جذاب باشد که امکان رشد، ارتقا، امنیت شغلی، انعطاف در انجام وظایف و ارزیابی بر اساس توانایی و عملکرد را فراهم کند. در اقتصاد دیجیتال، این مسئله اهمیت بیشتری دارد، زیرا بسیاری از فعالیتها امکان بازطراحی شیوه کار را دارند.کار انعطافپذیر، دورکاری و مدلهای ترکیبی میتواند بخشی از موانع جغرافیایی و زمانی بازار کار را کاهش دهد، اما برای اثرگذاری واقعی باید زیرساخت، قراردادهای شفاف، نظام ارزیابی عملکرد و حمایتهای قانونی و سازمانی نیز وجود داشته باشد. در غیر این صورت، انعطافپذیری ممکن است به جای فرصت، به اشتغال ناپایدار و بدون مسیر ارتقا تبدیل شود.از سوی دیگر، شرکتهای فعال در اقتصاد دیجیتال نیز باید به مسئله تنوع نیروی انسانی به عنوان یک موضوع کسبوکاری نگاه کنند. جذب نیروی متخصص صرفاً از یک بخش از جامعه، دامنه انتخاب بنگاه را محدود میکند. شرکتها برای توسعه محصول، شناخت بازار و طراحی خدمات جدید به نیروهایی با تجربهها و نگاههای متفاوت نیاز دارند. حضور زنان در تیمهای تخصصی و مدیریتی میتواند بخشی از این تنوع را ایجاد کند.در سطح سیاستگذاری نیز لازم است آمارهای دقیقتری از وضعیت زنان در اقتصاد دیجیتال منتشر شود. دانستن اینکه چه تعداد زن فارغالتحصیل هستند، تنها نقطه آغاز است. باید مشخص باشد چه تعداد در مشاغل فناوری اطلاعات فعالیت میکنند، چه میزان از مدیران شرکتهای دیجیتال را تشکیل میدهند، چه سهمی از کسبوکارهای آنلاین متعلق به زنان است و چه موانعی بیشترین اثر را بر خروج آنان از بازار کار دارد.اقتصاد ایران در شرایطی قرار دارد که نمیتواند سرمایه انسانی خود را بلااستفاده بگذارد. هزینه آموزش نیروی انسانی زمانی به ثروت تبدیل میشود که این نیرو بتواند در اقتصاد فعالیت کند و ارزش افزوده ایجاد کند. بنابراین شکاف میان سهم زنان از جمعیت فارغالتحصیل و سهم آنان از اقتصاد دیجیتال، صرفاً یک فاصله آماری نیست؛ نشانهای از یک مسئله بزرگتر در نحوه تبدیل سرمایه انسانی به رشد اقتصادی است.اگر اقتصاد دیجیتال قرار است یکی از موتورهای آینده اشتغال و رشد کشور باشد، حضور زنان در این اقتصاد باید از سطح شعار و برنامههای مقطعی عبور کند و به یک هدف قابلاندازهگیری در بازار کار تبدیل شود. معیار موفقیت نیز نه صرفاً افزایش تعداد زنان آموزشدیده، بلکه افزایش فرصتهای واقعی برای اشتغال تخصصی، کارآفرینی، مالکیت کسبوکار و حضور در سطوح مدیریتی خواهد بود.سخنان کتایون سپهری یک هشدار اقتصادی را برجسته میکند: جامعهای که بخش بزرگی از سرمایه دانشگاهی خود را در اختیار دارد، اما نمیتواند این سرمایه را به مشارکت اقتصادی تبدیل کند، بخشی از ظرفیت رشد خود را از دست میدهد. اقتصاد دیجیتال میتواند یکی از مسیرهای جبران این شکاف باشد؛ به شرط آنکه موانع ورود، ماندگاری و پیشرفت زنان در این حوزه به شکل واقعی شناسایی و برطرف شود. مسئله فقط حضور زنان در اقتصاد دیجیتال نیست؛ مسئله این است که اقتصاد ایران تا چه اندازه میتواند از تمام سرمایه انسانی خود استفاده کند.

