خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس صنعت-بازار تایر در ایران بار دیگر با موجی از افزایش هزینهها مواجه شده است؛ بازاری که قیمت محصول نهایی آن تنها به نرخ مواد اولیه یا قیمت جهانی لاستیک وابسته نیست و مجموعهای از عوامل از حملونقل و تأمین انرژی گرفته تا شرایط تولید و تجارت خارجی بر قیمت تمامشده آن اثر میگذارند. در شرایطی که صنعت خودرو و حملونقل برای ادامه فعالیت به تأمین مستمر تایر نیاز دارند، افزایش هزینههای تولید و توزیع میتواند مستقیماً خود را در قیمت نهایی این محصول نشان دهد و فشار بیشتری بر مصرفکنندگان و فعالان بخش حملونقل وارد کند.

حسین جلیلی بال / عباسآبادی، رئیس کمیسیون تخصصی لاستیک و روغن خودرو اتاق اصناف، با اشاره به شرایط موجود گفته است افزایش قیمت الزاماً به معنای گرانفروشی تایر نیست و بخشی از تغییرات قیمتی را باید در افزایش هزینههای زنجیره تأمین جستوجو کرد. به گفته او، تغییر مسیر حملونقل از راه دریایی به مسیرهای زمینی و ریلی موجب افزایش چندبرابری هزینه حمل شده و در برخی موارد این هزینه تا هشت برابر افزایش یافته است. او همچنین قطعی برق کارخانهها و افزایش قیمت جهانی محصولات را از دیگر عواملی دانسته که میتوانند بر قیمت تایر در بازار اثر بگذارند.این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که تایر از جمله کالاهایی است که افزایش قیمت آن فقط یک اثر مستقیم بر سبد هزینه خانوار ندارد. تایر یک نهاده ضروری برای حملونقل است و هرگونه افزایش محسوس در هزینه آن میتواند بهصورت غیرمستقیم هزینه جابهجایی کالا و مسافر را نیز افزایش دهد. کامیون، اتوبوس، تاکسی، خودروهای شخصی و ماشینآلات صنعتی همگی به تایر وابستهاند و بنابراین تغییر در قیمت یا عرضه این محصول میتواند اثر خود را در بخشهای مختلف اقتصاد نشان دهد.مسئله مهم در این میان، تفکیک «افزایش هزینه واقعی» از «افزایش قیمت ناشی از رفتار بازار» است. زمانی که هزینه تولید یا حمل افزایش پیدا میکند، بخشی از فشار آن طبیعی است که در قیمت تمامشده منعکس شود، اما همزمان ضرورت دارد فرآیند قیمتگذاری و ساختار هزینهها برای مصرفکننده شفاف باشد تا مشخص شود چه میزان از افزایش قیمت ناشی از هزینههای واقعی و چه میزان مربوط به سایر عوامل بازار است.
حملونقل؛ حلقهای که هزینه تایر را بالا میبرد
تغییر مسیرهای حملونقل میتواند یکی از مهمترین عوامل افزایش هزینه در زنجیره تأمین کالا باشد. حمل دریایی در بسیاری از مسیرهای تجاری به دلیل ظرفیت بالای انتقال بار، هزینه سرشکنشده پایینتری نسبت به برخی شیوههای دیگر دارد. هنگامی که بخشی از کالا یا مواد اولیه ناچار شود از مسیرهای زمینی یا ریلی جابهجا شود، هزینه لجستیک میتواند تغییر قابل توجهی پیدا کند؛ بهخصوص اگر این تغییر مسیر با افزایش مسافت، محدودیت ظرفیت، هزینههای جانبی و زمان طولانیتر تحویل همراه باشد.در صنعت تایر، زنجیره تأمین از چند حلقه تشکیل شده است. مواد اولیه باید به کارخانه برسد، محصول تولید شود و سپس تایر به شبکه توزیع و فروش منتقل شود. هرگونه افزایش هزینه در یکی از این حلقهها میتواند قیمت تمامشده را تحت تأثیر قرار دهد. اگر هزینه حمل یک نهاده چند برابر شود، کارخانه باید این افزایش را یا از محل سود خود جبران کند یا بخشی از آن را در قیمت محصول لحاظ کند.رقم هشت برابر برای هزینه حمل، در صورت تحقق در مسیرهای مشخص مورد اشاره، عدد قابل توجهی است؛ زیرا حملونقل یکی از اجزای هزینه تولید و توزیع است و افزایش شدید آن میتواند حتی بدون تغییر در قیمت مواد اولیه، قیمت نهایی کالا را تحت فشار قرار دهد. البته برای ارزیابی دقیق اثر آن بر قیمت تایر باید مشخص شود این افزایش مربوط به کدام مسیر، چه نوع محموله و چه سهمی از کل هزینه زنجیره تأمین است.مشکل لجستیک تنها افزایش مستقیم کرایه حمل نیست. تأخیر در رسیدن مواد اولیه یا محصول نیز هزینه اقتصادی دارد. کارخانهای که مواد اولیه را با تأخیر دریافت میکند، ممکن است با کاهش ظرفیت تولید، افزایش موجودی احتیاطی یا توقف بخشی از خطوط مواجه شود. از سوی دیگر، توزیعکنندهای که کالا را دیرتر تحویل میگیرد، ممکن است با کمبود موجودی مواجه شود و بازار نیز نسبت به کاهش عرضه واکنش نشان دهد.بنابراین حملونقل را نباید یک هزینه جانبی و کماهمیت در نظر گرفت. در اقتصادی که بخشی از زنجیره تأمین آن تحت تأثیر محدودیتهای تجاری، تغییر مسیرهای حمل و افزایش هزینههای لجستیک قرار دارد، سیاست حملونقل مستقیماً با قیمت کالاها ارتباط پیدا میکند.
برق قطع میشود، تولید و هزینه بالا میرود
عامل دیگری که از سوی رئیس کمیسیون تخصصی لاستیک و روغن خودرو مطرح شده، قطعی برق کارخانههاست. صنعت تایر مانند بسیاری از صنایع تولیدی، به انرژی پایدار نیاز دارد و اختلال در تأمین برق میتواند روند تولید را مختل کند. توقف خط تولید تنها به معنای تولید کمتر نیست؛ راهاندازی مجدد خطوط، برنامهریزی تولید، تأمین مواد اولیه و تحویل سفارشها نیز تحت تأثیر قرار میگیرد.اگر کارخانهای برای چند ساعت یا چند روز با محدودیت انرژی مواجه شود، ظرفیت واقعی تولید آن از ظرفیت اسمی فاصله میگیرد. در چنین شرایطی، هزینه ثابت کارخانه بر تعداد کمتری محصول سرشکن میشود و هزینه متوسط تولید میتواند افزایش پیدا کند. بنابراین حتی اگر قیمت مواد اولیه ثابت بماند، کاهش بهرهبرداری از ظرفیت تولید میتواند به افزایش هزینه تمامشده منجر شود.از سوی دیگر، کاهش تولید در مقاطعی که تقاضا ثابت یا رو به افزایش است، میتواند فشار بیشتری بر بازار وارد کند. بازار تایر به دلیل ضرورت مصرف آن، نمیتواند بهسادگی تقاضای خود را متوقف کند. خودرو باید تایر خود را در زمان مشخص تعویض کند و ناوگان حملونقل نیز نمیتواند فعالیت خود را برای مدت طولانی متوقف کند. به همین دلیل، اختلال در تولید میتواند سریعتر از برخی کالاهای دیگر در بازار منعکس شود.عامل سوم مورد اشاره، قیمت جهانی محصولات است. صنعت تایر به مواد اولیه و محصولات پتروشیمی و سایر نهادههایی وابسته است که قیمت برخی از آنها از بازارهای جهانی تأثیر میپذیرد. بنابراین تغییرات قیمت جهانی میتواند هزینه تولید را افزایش یا کاهش دهد. با این حال، میزان اثرگذاری این عامل نیز به سهم هر نهاده در ساختار هزینه تولید، نرخ ارز، قراردادهای تأمین و شرایط داخلی کارخانه بستگی دارد.در چنین شرایطی، قیمت تایر نتیجه یک عامل واحد نیست. حملونقل، انرژی، مواد اولیه، نرخ ارز، قیمت جهانی، دستمزد، هزینه مالی، توزیع و شرایط عرضه و تقاضا همگی میتوانند در شکلگیری قیمت نهایی نقش داشته باشند. به همین دلیل، تحلیل افزایش قیمت بدون بررسی کل زنجیره تأمین ممکن است تصویری ناقص از واقعیت ارائه کند.از سوی دیگر، افزایش قیمت تایر میتواند اثرات زنجیرهای داشته باشد. رانندهای که برای خرید لاستیک هزینه بیشتری پرداخت میکند، بخشی از این افزایش هزینه را در هزینه فعالیت خود محاسبه خواهد کرد. شرکت حملونقل نیز در صورت افزایش هزینه نگهداری ناوگان، با افزایش هزینه عملیاتی روبهرو میشود. این هزینه در نهایت میتواند به قیمت حمل کالا منتقل شود و از آنجا به قیمت تمامشده محصولات مختلف برسد.بنابراین ثبات بازار تایر فقط مسئلهای مربوط به تولیدکننده یا مصرفکننده خودرو نیست؛ این موضوع بخشی از زنجیره بزرگتر لجستیک و اقتصاد کشور است. هرچه هزینه نگهداری ناوگان بالاتر رود، هزینه حمل کالا نیز افزایش مییابد و در نهایت فشار آن میتواند به سایر بخشهای اقتصاد منتقل شود.راهکار پایدار، صرفاً کنترل دستوری قیمت تایر نیست. اگر هزینههای واقعی تولید و حمل افزایش یافته باشد، فشار مصنوعی بر قیمت میتواند به کاهش عرضه یا مشکلات دیگر منجر شود. در مقابل، رها کردن بازار بدون شفافیت نیز میتواند زمینه افزایش قیمت بیش از هزینههای واقعی را فراهم کند. آنچه اهمیت دارد، شفاف شدن ساختار هزینه، نظارت بر زنجیره توزیع، تأمین پایدار انرژی، کاهش هزینههای لجستیکی و ایجاد امکان برنامهریزی برای تولیدکننده است.اگر قطعی برق کاهش پیدا کند، مسیرهای حملونقل با هزینه منطقیتری در دسترس باشند و مواد اولیه با ثبات بیشتری تأمین شوند، بخشی از فشار هزینهای بازار تایر نیز کاهش خواهد یافت. صنعت تایر برای ثبات نیازمند یک زنجیره تأمین باثبات است؛ زنجیرهای که از انرژی کارخانه آغاز میشود و تا حمل محصول به دست مصرفکننده ادامه دارد.در نهایت، مسئله اصلی بازار تایر را باید فراتر از یک افزایش قیمت دید. اگر هزینه حمل تا چند برابر افزایش یابد، کارخانه با محدودیت انرژی مواجه شود و قیمت جهانی نهادهها نیز بالا برود، طبیعی است که فشار هزینهای ایجاد شود. اما در کنار این واقعیت، مصرفکننده نیز حق دارد بداند قیمت نهایی چگونه شکل گرفته است. شفافیت در هزینهها و نظارت بر بازار میتواند مرز میان «افزایش قیمت ناشی از افزایش هزینه» و «گرانی غیرمنطقی» را روشنتر کند.بازار تایر زمانی به ثبات میرسد که سه ضلع تولید، توزیع و مصرف همزمان دیده شوند. حمایت از تولید بدون توجه به هزینه حمل کافی نیست؛ اصلاح حملونقل بدون تأمین برق پایدار نیز نتیجه کاملی نخواهد داشت. راهحل در نهایت، کاهش هزینههای پنهان و آشکار زنجیره تولید و توزیع و ایجاد محیطی است که هم تولیدکننده امکان ادامه فعالیت داشته باشد و هم مصرفکننده بتواند قیمت محصول را با اطمینان بیشتری ارزیابی کند.
