خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس تجارت - آسمان ایران که در گذشته یکی از مسیرهای مهم عبور پروازهای بینالمللی میان شرق و غرب بود، امروز با یکی از جدیترین دورههای محدودیت و فشار در صنعت هوانوردی مواجه شده است؛ فشاری که تنها به شرکتهای هواپیمایی و مسافران محدود نمیشود و آثار آن میتواند به گردشگری، تجارت، فرودگاهها، خدمات فنی، اشتغال و حتی درآمدهای ارزی کشور سرایت کند. تشدید تحریمهای آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران در ماه سپتامبر ۲۰۲۶، همزمان با محدودیتهای برخی کشورهای منطقه، عملاً دسترسی شرکتهای هواپیمایی ایرانی به بخشهایی از شبکه پروازهای بینالمللی را دشوارتر کرده است. وزارت خزانهداری آمریکا در ۸ سپتامبر از تحریم ۳۶ فرد و نهاد مرتبط با صنعت هوانوردی ایران خبر داد و اعلام کرد این اقدام شرکتهای هواپیمایی، واسطهها، شرکتهای خدماتی و شبکههای تأمین تجهیزات را هدف گرفته است.

رضا قیدر / این تحولات در شرایطی رخ میدهد که صنعت هوایی ایران سالهاست به دلیل تحریم، از دسترسی مستقیم و عادی به بسیاری از هواپیماها، قطعات، تجهیزات فنی، خدمات تعمیر و نگهداری و منابع مالی بینالمللی محروم بوده است. اکنون فشار جدید تنها مسئله «نداشتن هواپیمای مناسب» نیست؛ بلکه مسئله بزرگتر، دشوار شدن حضور ایران در شبکه حملونقل هوایی منطقهای و بینالمللی است.در روزهای اخیر، گزارشهایی درباره محدود شدن یا توقف پروازهای شرکتهای ایرانی به برخی کشورهای منطقه منتشر شده است. الجزیره گزارش داده که تصمیم برخی کشورهای همسایه برای خودداری از ارائه خدمات به شرکتهای هواپیمایی ایرانی، سطح تازهای از اجرای عملی تحریمها ایجاد کرده است. در همین حال، گزارشهای منتشرشده در ۲۵ سپتامبر از تعلیق پروازهای شرکتهای ایرانی از سوی امارات و محدودیتهای مشابه در برخی نقاط دیگر حکایت دارد.
تحریم از هواپیما عبور کرده و به آسمان رسیده است
اقتصاد هوانوردی تنها به فروش بلیت محدود نیست. یک هواپیما زمانی میتواند به فعالیت اقتصادی خود ادامه دهد که مجموعهای از خدمات در اختیار آن باشد؛ از سوخترسانی و تعمیر و نگهداری گرفته تا خدمات فرودگاهی، بیمه، پرداختهای بینالمللی، هندلینگ، قطعات یدکی و دسترسی به مسیرهای هوایی. وقتی تحریمها این زنجیره را هدف قرار میدهند، حتی هواپیمایی که از نظر فنی آماده پرواز است نیز ممکن است در عمل نتواند مسیر بینالمللی خود را ادامه دهد.اقدامات اخیر آمریکا دقیقاً بر همین حلقههای زنجیرهای تمرکز دارد. واشنگتن علاوه بر تحریم شرکتهای ایرانی، شرکتهای خارجی و واسطههایی را نیز هدف قرار داده که از نگاه آمریکا در تأمین هواپیما، قطعات یا خدمات مرتبط با صنعت هوانوردی ایران نقش داشتهاند. وزارت خزانهداری آمریکا همچنین درباره خطر قرار گرفتن شرکتهای تسهیلکننده فعالیت صنعت هوایی ایران در معرض نظام مالی آمریکا هشدار داده است. نتیجه چنین سیاستی برای ایران افزایش هزینه مبادله است. یک شرکت خارجی ممکن است برای همکاری با ایران از نظر تجاری انگیزه داشته باشد، اما اگر خطر تحریم ثانویه یا قطع دسترسی به نظام مالی آمریکا وجود داشته باشد، احتمالاً هزینه ریسک را در قرارداد خود لحاظ میکند یا اساساً از همکاری منصرف میشود. به این ترتیب، تحریم حتی بدون آنکه مستقیماً یک هواپیما را متوقف کند، میتواند هزینه فعالیت آن را بالا ببرد.در چنین فضایی، شرکتهای هواپیمایی ایرانی مجبور میشوند مسیرهای جایگزین، فرودگاههای جایگزین و شیوههای پیچیدهتر برای تأمین خدمات پیدا کنند. این یعنی افزایش هزینه سوخت، زمان پرواز، توقف، خدمات زمینی و تعمیرات؛ هزینههایی که در نهایت یا از سود شرکت هواپیمایی کاسته میشود یا به مسافر منتقل خواهد شد.از سوی دیگر، وقتی شرکتهای ایرانی نتوانند آزادانه به مقصدهای خارجی پرواز کنند، درآمد ارزی حاصل از فروش بلیت نیز کاهش پیدا میکند. این موضوع در شرایطی که اقتصاد ایران با محدودیت منابع ارزی مواجه است، اهمیت بیشتری دارد. صنعت هوانوردی میتواند بخشی از جریان درآمد ارزی کشور باشد، اما تحریم، این ظرفیت را محدود میکند. آسمان ایران؛ یک منبع درآمد ارزی که در حال کوچک شدن استیکی از مهمترین زیانهای اقتصادی محدود شدن استفاده از حریم هوایی ایران، کاهش درآمدهای حاصل از پروازهای عبوری است. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود میان اروپا، آسیا و خاورمیانه، در مسیرهای مهم هوایی قرار دارد. در سالهای گذشته، عبور هواپیماهای بینالمللی از آسمان ایران یکی از منابع درآمدی صنعت هوانوردی کشور بوده است.برآوردهای منتشرشده درباره میزان این درآمد متفاوت است. یک تحلیل پیشین از واشنگتناینستیتو تعداد پروازهای عبوری از آسمان ایران را بیش از هزار پرواز در روز و درآمد سالانه کشور از حق عبور را حدود ۸۰۰ میلیون دلار برآورد کرده بود؛ البته این رقم مربوط به دورهای متفاوت از وضعیت کنونی است و نمیتوان آن را درآمد فعلی ایران دانست. در گزارشهای جدیدتر، یک تحلیلگر صنعت هوانوردی به الجزیره گفته است که ایران از محل پرداختهای مربوط به پروازهای عبوری بیش از ۳۰۰ میلیون دلار در سال درآمد داشته و محدود شدن این جریان، ضربه قابل توجهی به صنعت هوانوردی وارد میکند. اهمیت این درآمد فقط در رقم دلاری آن نیست. درآمد عبور هواپیماها میتواند برای توسعه زیرساختهای ناوبری، تجهیزات فرودگاهی، سیستمهای کنترل ترافیک هوایی و ارتقای صنعت هوانوردی مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین وقتی پروازهای بینالمللی مسیرهای خود را تغییر میدهند، ایران تنها یک درآمد جاری را از دست نمیدهد؛ بخشی از ظرفیت توسعه زیرساختی خود را نیز از دست میدهد.مسأله دیگر، اثر این محدودیت بر فرودگاههای کشور است. هر پرواز بینالمللی برای فرودگاه مجموعهای از درآمدها ایجاد میکند؛ از خدمات فرودگاهی و سوخترسانی تا هندلینگ، خدمات مسافری، فروشگاهها، حملونقل زمینی و سایر فعالیتهای جانبی. کاهش پروازهای خارجی، این زنجیره را نیز کوچک میکند.این موضوع بهخصوص برای فرودگاه بینالمللی امام خمینی اهمیت دارد. کاهش پروازهای خارجی میتواند نقش این فرودگاه را در شبکه منطقهای حملونقل کاهش دهد و مسافران ایرانی را به استفاده از فرودگاههای کشورهای همسایه سوق دهد. در این صورت، بخشی از درآمدی که میتوانست در اقتصاد ایران ایجاد شود، در فرودگاههای دیگر کشورها ثبت خواهد شد.
هزینه محاصره هوایی برای مردم و اقتصاد
زیان صنعت هوانوردی در نهایت به بخشهای دیگر اقتصاد منتقل میشود. نخستین گروهی که اثر محدودیتهای هوایی را احساس میکنند، مسافران هستند. کاهش عرضه پرواز، افزایش هزینه مسیرهای جایگزین و طولانیتر شدن سفر میتواند قیمت بلیت را افزایش دهد. گزارشهای اخیر نیز از افزایش فشار بر قیمت سفرهای هوایی در پی محدودیتهای اعمالشده علیه شرکتهای ایرانی خبر دادهاند. اما هزینه واقعی فقط افزایش قیمت بلیت نیست. وقتی دسترسی هوایی دشوار میشود، سفرهای تجاری نیز پرهزینهتر خواهد شد. مدیران شرکتها، بازرگانان، صادرکنندگان و سرمایهگذاران برای انجام ملاقاتهای تجاری مجبور به استفاده از مسیرهای جایگزین میشوند. افزایش زمان سفر و هزینه رفتوآمد میتواند تصمیمهای اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد.گردشگری نیز از این وضعیت آسیب میبیند. کشوری که دسترسی هوایی دشوارتری دارد، برای گردشگران خارجی جذابیت کمتری از نظر سهولت سفر خواهد داشت. هتلها، آژانسهای گردشگری، شرکتهای حملونقل، رستورانها و کسبوکارهای وابسته نیز در نهایت از کاهش گردشگر متضرر میشوند.از سوی دیگر، صنعت هوانوردی به صورت مستقیم و غیرمستقیم هزاران شغل ایجاد میکند. خلبانان، مهمانداران، مهندسان، تعمیرکاران، کارکنان فرودگاه، شرکتهای خدمات زمینی، آژانسهای مسافرتی و مجموعههای پشتیبان، همگی به فعالیت منظم شبکه پروازی وابستهاند. الجزیره به نقل از تحلیلگران گزارش داده است که محدودیتهای فعلی میتواند اشتغال گستردهای را در صنعت هوانوردی و بخشهای مرتبط از جمله گردشگری و هتلداری تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، تحریم هوایی را نباید یک محدودیت صرفاً فنی دانست. آسمان، بخشی از زیرساخت اقتصادی کشور است و هرچه ارتباط ایران با شبکه هوایی جهان محدودتر شود، هزینه انزوای اقتصادی افزایش پیدا میکند.البته همه مشکلات صنعت هوانوردی ایران را نمیتوان به تحریم آمریکا نسبت داد. فرسودگی ناوگان، مشکلات مدیریتی، محدودیت سرمایهگذاری، کمبود منابع مالی، ضعف برخی زیرساختها و مسائل ساختاری صنعت هواپیمایی نیز در وضعیت موجود نقش دارند. اما تشدید تحریمها، حل این مشکلات داخلی را دشوارتر میکند و هزینه نوسازی و توسعه را بالا میبرد.در چنین شرایطی، مسئله اصلی برای اقتصاد ایران تنها بازگشت چند پرواز نیست؛ موضوع، بازگرداندن ایران به شبکه طبیعی حملونقل هوایی منطقه و جهان است. موقعیت جغرافیایی ایران ظرفیت تبدیل شدن به یک مسیر مهم ترانزیت هوایی را ایجاد کرده، اما استفاده از این ظرفیت نیازمند ثبات، امنیت پرواز، زیرساخت مناسب، دسترسی به خدمات فنی و امکان تعامل مالی با شرکتهای بینالمللی است.اکنون با تشدید فشارهای آمریکا و افزایش احتیاط شرکتها و کشورهای منطقه در همکاری با صنعت هوانوردی ایران، این مزیت جغرافیایی در معرض فرسایش قرار گرفته است. اگر مسیرهای پروازی بینالمللی برای مدت طولانی از آسمان ایران فاصله بگیرند، بازگرداندن آنها نیز میتواند هزینهبر باشد؛ زیرا شرکتهای هواپیمایی مسیرهای جایگزین را در برنامههای پروازی خود تثبیت میکنند.آسمان ایران بنابراین فقط یک موضوع حملونقلی نیست؛ یک دارایی اقتصادی است. هر پرواز عبوری، هر مسافر خارجی، هر پرواز بینالمللی و هر قرارداد خدماتهوایی بخشی از اقتصاد کشور را فعال میکند. از دست رفتن این ظرفیت، در شرایط محدودیت منابع ارزی، معنایی فراتر از کاهش تعداد پروازها دارد.اقتصاد ایران امروز با مسئلهای روبهروست که در آن تحریم، جغرافیا و زیرساخت به یکدیگر گره خوردهاند. اگر آسمان ایران از مسیرهای بینالمللی حذف شود، هزینه آن فقط در صورتهای مالی شرکتهای هواپیمایی دیده نخواهد شد؛ بخشی از هزینه به فرودگاهها، گردشگری، تجارت، اشتغال، درآمد ارزی و در نهایت به مصرفکننده منتقل میشود. مسئله اصلی اکنون این است که چگونه میتوان از تبدیل یک محدودیت موقت به یک عقبماندگی ساختاری جلوگیری کرد؛ زیرا در اقتصاد جهانی، از دست دادن یک مسیر هوایی ممکن است فقط از دست دادن یک پرواز نباشد، بلکه از دست دادن بخشی از یک زنجیره اقتصادی باشد.
