خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اجتماعی - بازار برنج بار دیگر در نقطهای قرار گرفته که فاصله میان هزینه تولید، هزینه واردات و قدرت خرید خانوارها به یکی از مسائل اصلی بازار کالاهای اساسی تبدیل شده است. برنج بهعنوان یکی از اقلام مهم سبد غذایی خانوار، هم از تحولات بخش کشاورزی داخلی تأثیر میپذیرد و هم به دلیل وابستگی بخشی از بازار به واردات، نسبت به تغییرات نرخ ارز حساس است. در چنین شرایطی، حذف ارز ترجیحی و حرکت نرخ ارز از محدوده ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومان به سطوح بالاتر، بهطور مستقیم و غیرمستقیم هزینههای مرتبط با تأمین برنج وارداتی را افزایش میدهد و این افزایش میتواند در نهایت به قیمت مصرفکننده منتقل شود.

دانیال امینی / مسئله تنها نرخ ارزی نیست که واردکننده برای خرید محصول خارجی پرداخت میکند. نرخ ارز میتواند روی هزینههای حملونقل، بیمه، ترخیص، تأمین مالی، بستهبندی و سایر حلقههای زنجیره واردات نیز اثر بگذارد. زمانی که نرخ ارز چند برابر میشود، ساختار هزینه واردات تغییر میکند و حتی اگر قیمت جهانی برنج ثابت بماند، قیمت تمامشده محصول در داخل میتواند افزایش پیدا کند. به همین دلیل، بازار برنج را نمیتوان جدا از سیاستهای ارزی و تجاری کشور بررسی کرد.در طرف دیگر بازار، تولیدکننده داخلی نیز با افزایش هزینههای خود مواجه است. کشاورز برای تولید برنج به بذر، نهاده، ماشینآلات، آب، نیروی کار، حملونقل و خدمات مختلف نیاز دارد. هرچه هزینه این نهادهها افزایش پیدا کند، قیمت تمامشده محصول نیز بالاتر میرود. بنابراین سیاست کنترل قیمت برنج نمیتواند صرفاً بر کاهش قیمت در مرحله نهایی متمرکز باشد؛ زیرا اگر قیمت به شکل دستوری پایین نگه داشته شود اما هزینه تولید کاهش پیدا نکند، فشار آن در نهایت به تولیدکننده منتقل خواهد شد.در چنین شرایطی، ایده استفاده گستردهتر از ظرفیت تعاونیها، تشکلهای تولیدی و اتحادیههای مرتبط با برنج مطرح میشود. هدف از این رویکرد آن است که بخشی از حلقههای زنجیره تأمین از حالت پراکنده خارج شود و کشاورزان بتوانند با قدرت چانهزنی بیشتری نهاده و خدمات مورد نیاز خود را تهیه کنند. تعاونی میتواند با تجمیع تقاضای تعداد زیادی از کشاورزان، امکان خرید عمده نهاده، بذر، ماشینآلات و خدمات را فراهم کند؛ موضوعی که در صورت اجرای درست میتواند هزینه تمامشده تولید را کاهش دهد.
تعاونیها در برابر واسطهها؛ حلقه مفقوده بازار
یکی از مشکلات مهم بازار محصولات کشاورزی، فاصله میان تولیدکننده و مصرفکننده است. در بسیاری از موارد، کشاورز محصول خود را به دلیل نیاز فوری به نقدینگی یا نبود امکان نگهداری و بازاریابی مناسب، در زمان برداشت عرضه میکند. در مقابل، واسطه یا خریدار عمده امکان خرید محصول در حجم بالا، ذخیرهسازی و عرضه آن در زمان دیگری را دارد. این تفاوت در قدرت مالی و دسترسی به بازار میتواند سهم بیشتری از ارزش نهایی محصول را نصیب حلقههای میانی زنجیره کند.در بازار برنج، زمان خرید اهمیت ویژهای دارد. کشاورز در زمان برداشت با محصولی مواجه است که باید برای آن بازار پیدا کند و هزینههای تولید خود را نیز پوشش دهد. اگر سازوکار خرید تضمینی یا توافقی بهموقع فعال نباشد، قدرت چانهزنی تولیدکننده کاهش پیدا میکند. در مقابل، اگر تشکلها و اتحادیههای تولیدی بتوانند با تأمین مالی مناسب، در زمان برداشت وارد بازار شوند و بخشی از محصول را خریداری کنند، شرایط مذاکره برای کشاورز تغییر خواهد کرد.تأمین مالی این خرید نیز یکی از حلقههای کلیدی است. خرید تضمینی در مقیاس بالا به منابع مالی قابلتوجه نیاز دارد و اگر قرار باشد تعاونیها و اتحادیهها نقش بیشتری در این زمینه داشته باشند، باید سازوکاری برای تأمین منابع آنها وجود داشته باشد. در پیشنهاد مطرحشده، بانکها میتوانند تأمین مالی خرید تضمینی را برعهده بگیرند و تشکلها و اتحادیهها در زمان مناسب نسبت به خرید محصول اقدام کنند.چنین مدلی در صورت طراحی دقیق میتواند دو اثر همزمان داشته باشد. از یک طرف، کشاورز اطمینان بیشتری نسبت به فروش محصول خود خواهد داشت و از طرف دیگر، بازار از شوک عرضه در زمان برداشت و کمبود در ماههای بعد فاصله میگیرد. خرید در زمان مناسب و ذخیرهسازی اصولی میتواند به مدیریت عرضه کمک کند و امکان عرضه تدریجی محصول در طول سال را افزایش دهد.البته نقش تعاونیها تنها به خرید محصول محدود نمیشود. اگر تعاونی بتواند نهادهها را به شکل عمده خریداری کند، خدمات فنی و ماشینآلات را میان اعضا به اشتراک بگذارد و در زمینه بستهبندی و بازاریابی نیز فعال باشد، بخشی از هزینههای زنجیره کاهش خواهد یافت. در چنین شرایطی، کشاورز از یک تولیدکننده منفرد به عضوی از یک زنجیره سازمانیافته تبدیل میشود.این مسئله از آن جهت اهمیت دارد کهبازار کشاورزی ایران در بسیاری از بخشها با پراکندگی تولید مواجه است. هزاران تولیدکننده کوچک در یک بازار فعالیت میکنند، اما در طرف مقابل ممکن است تعداد محدودی خریدار عمده حضور داشته باشند. ایجاد تشکلهای قدرتمند میتواند بخشی از این عدم توازن را کاهش دهد. البته موفقیت این مدل به شفافیت مالی، مدیریت حرفهای و نظارت دقیق بر عملکرد تعاونیها وابسته است.
خرید تضمینی؛ راهی برای مدیریت قیمت از مزرعه تا سفره
یکی از محورهای مهم در کنترل بازار برنج، نحوه اجرای خرید تضمینی است. خرید تضمینی زمانی میتواند اثرگذار باشد که پیش از رسیدن محصول به بازار، سازوکار آن مشخص باشد و منابع مالی لازم نیز در اختیار خریداران قرار گیرد. اگر تشکلها پس از آغاز فصل برداشت تازه برای تأمین منابع مالی و پیدا کردن خریدار اقدام کنند، ممکن است فرصت مناسب از دست برود و کشاورز محصول خود را از مسیرهای دیگر به فروش برساند.در مقابل، اگر منابع بانکی بهموقع اختصاص یابد و تعاونیها بتوانند با برنامه مشخص وارد بازار شوند، امکان خرید مستقیمتر از تولیدکننده افزایش پیدا میکند. این موضوع میتواند نقش واسطههای متعدد را کاهش دهد، هرچند حذف کامل واسطهها لزوماً هدف واقعبینانهای نیست؛ زیرا بخشی از فعالیتهایی مانند حملونقل، انبارداری، توزیع و تأمین مالی نیازمند فعالان تخصصی است. مسئله اصلی، کاهش واسطهگری غیرضروری و افزایش سهم تولیدکننده و مصرفکننده از ارزش نهایی محصول است.از سوی دیگر، کنترل قیمت برنج بدون توجه به هزینه تولید امکانپذیر نیست. اگر نهادهها گران باشند و کشاورز مجبور باشد محصول خود را با قیمت پایین بفروشد، انگیزه تولید در سالهای آینده کاهش پیدا میکند. کاهش تولید داخلی نیز میتواند وابستگی به واردات را افزایش دهد و بازار را نسبت به نرخ ارز حساستر کند. بنابراین سیاست قیمت باید میان حمایت از مصرفکننده و حفظ انگیزه تولیدکننده تعادل برقرار کند.در این میان، تعاونیها میتوانند بهعنوان حلقه اتصال میان سیاستگذار و تولیدکننده نیز عمل کنند. دولت به جای آنکه با هزاران کشاورز بهصورت جداگانه تعامل داشته باشد، میتواند بخشی از سیاستهای حمایتی و خرید خود را از طریق تشکلهای معتبر و شفاف اجرا کند. این امر در صورت نظارت مناسب میتواند هزینه اجرایی سیاستها را کاهش دهد و امکان رصد بهتر جریان محصول و منابع مالی را فراهم کند.با این حال، تجربه تعاونیها نشان داده است که صرف تشکیل یک تشکل به معنای حل مشکل نیست. تعاونی باید از نظر مالی، مدیریتی و فنی توانایی فعالیت در بازار را داشته باشد. همچنین باید مشخص باشد که منابع بانکی با چه سازوکاری اختصاص پیدا میکند، محصول چگونه قیمتگذاری میشود، چه مقدار از محصول خریداری خواهد شد و در نهایت محصول خریداریشده چگونه و در چه زمانی به بازار عرضه میشود.بازار برنج در شرایطی قرار دارد که هم سیاست ارزی و هم ساختار توزیع بر قیمت آن اثرگذار است. حذف ارز ترجیحی و افزایش نرخ ارز، فشار هزینهای جدیدی ایجاد میکند و در چنین شرایطی، سیاستهای کوتاهمدت قیمتی بهتنهایی نمیتواند مشکل را حل کند. اگر هدف، کنترل پایدار قیمت باشد، باید از مزرعه آغاز کرد؛ یعنی هزینه تولید کاهش یابد، کشاورز امکان دسترسی ارزانتر به نهادهها داشته باشد، منابع مالی خرید محصول بهموقع تأمین شود و تشکلهای تولیدی بتوانند نقش واقعی خود را در بازار ایفا کنند.در نهایت، پیشنهاد واگذاری بخشی از مدیریت بازار به تعاونیها به معنای کنار گذاشتن کامل دولت یا حذف بخش خصوصی نیست. مسئله اصلی، ایجاد یک زنجیره رقابتیتر و شفافتر است که در آن تولیدکننده قدرت بیشتری برای فروش محصول داشته باشد و مصرفکننده نیز با افزایشهای غیرضروری قیمت مواجه نشود. اگر تعاونیها و اتحادیههای تخصصی بتوانند با تأمین مالی بانکی، خرید بهموقع، ذخیرهسازی و توزیع برنامهریزیشده وارد بازار شوند، بخشی از فاصله میان تولیدکننده و مصرفکننده کاهش خواهد یافت.بازار برنج بیش از آنکه فقط به سیاستهای مقطعی برای کنترل قیمت نیاز داشته باشد، به بازطراحی زنجیره تأمین نیازمند است. از کاهش هزینه نهاده و خدمات گرفته تا خرید تضمینی، تأمین مالی، انبارداری و توزیع، هر حلقه میتواند در قیمت نهایی اثرگذار باشد. در این میان، تقویت تعاونیهای واقعی و حرفهای میتواند یکی از ابزارهای سیاستگذاری باشد؛ ابزاری که اگر همراه با نظارت، شفافیت و تأمین مالی مناسب به کار گرفته شود، ظرفیت آن را دارد که بخشی از نقش واسطههای غیرضروری را کاهش دهد و بازار را به سمت ارتباط مستقیمتر میان تولیدکننده و مصرفکننده هدایت کند.

