خلاصه خبر
در دنیای امروز، سیاست خارجی را نه با شعارهای دوستانه میتوان سنجید و نه با تعداد دیدارها، لبخندها و بیانیههای مشترک. معیار واقعی روابط میان کشورها، میزان تأمین منافع ملی، تقویت قدرت اقتصادی و بهبود زندگی مردم است.

حسین کریمی
واقعیت تلخ اما روشن این است که در روابط بینالملل، هیچ کشوری صرفاً به دلیل ادعای دوستی، برادری یا اشتراکات تاریخی و فرهنگی، منافع خود را فدای کشور دیگری نمیکند. دولتها تا جایی همراه میشوند که این همراهی با منافعشان سازگار باشد و هر جا محاسبات اقتصادی، امنیتی یا سیاسی تغییر کند، اولویتهایشان نیز تغییر خواهد کرد.با وجود این واقعیت، هنوز در بخشی از ادبیات سیاسی ایران، مفهوم برادری با کشورهای دیگر جایگاهی پررنگ دارد؛ گویی روابط خارجی بر پایه عواطف شکل میگیرد، نه بر اساس محاسبه هزینه و فایده. مشکل اصلی، اصل همکاری با همسایگان یا توسعه روابط منطقهای نیست؛ مسئله آنجاست که دوستی سیاسی به هدف تبدیل شود و منافع ملموس ملی در حاشیه قرار گیرد. در چنین شرایطی، ممکن است سالها درباره روابط راهبردی، اتحادهای منطقهای و پیوندهای برادرانه سخن گفته شود، بیآنکه نتیجه این روابط در رشد تجارت، جذب سرمایه، انتقال فناوری، ایجاد اشتغال و افزایش رفاه عمومی بهروشنی دیده شود.سیاستمداران پیش از هر چیز مسئول حفظ منافع کشور و بهبود شرایط زندگی شهروندان خود هستند. این مسئولیت ایجاب میکند که هر توافق، سفر خارجی، کمک اقتصادی یا همکاری منطقهای با پرسشهایی روشن همراه باشد: دستاورد این اقدام برای اقتصاد ایران چیست؟ چه میزان سرمایهگذاری ایجاد میکند؟ چه فرصتی برای صادرات و اشتغال به وجود میآورد؟ آیا قدرت چانهزنی کشور را افزایش میدهد؟ و مهمتر از همه، سهم مردم ایران از این مناسبات کجاست؟اگر پاسخ این پرسشها روشن نباشد، نمیتوان صرفاً با تکرار واژههایی مانند دوستی، همبستگی و همکاری راهبردی، یک سیاست خارجی را موفق ارزیابی کرد. منابع مالی کشور محدود است و اقتصاد ایران با چالشهایی مانند تورم، کاهش قدرت خرید، دشواری سرمایهگذاری، محدودیتهای تجاری و نااطمینانی اقتصادی روبهروست. در چنین وضعیتی، هر تصمیمی باید با حساسیت بیشتری نسبت به هزینه فرصت منابع عمومی اتخاذ شود.البته همکاری خارجی و حمایت از شرکای منطقهای لزوماً در تضاد با منافع ملی نیست. چنین همکاریهایی زمانی قابل دفاعاند که منافع متقابل، تعهدات مشخص و بازده اقتصادی یا امنیتی قابل ارزیابی داشته باشند. مسئله، کنارگذاشتن روابط خارجی نیست؛ مسئله، پایاندادن به روابطی است که هزینههایشان روشن است، اما دستاوردهایشان برای مردم قابل مشاهده نیست.رفتوآمدهای دیپلماتیک، نشستهای مشترک و دیدارهای رسمی، بهخودیخود نشانه موفقیت سیاست خارجی نیستند. ارزش یک دیدار زمانی مشخص میشود که به توافقی اجرایی، گشایش اقتصادی، حل اختلافی مهم یا تقویت موقعیت کشور منجر شود. اگر مسئولان بارها دیدار کنند، عکس یادگاری بگیرند و بیانیههای مشابه صادر کنند، اما مشکلات بانکی، موانع صادراتی و محدودیتهای سرمایهگذاری همچنان پابرجا بماند، باید درباره اثربخشی این دیپلماسی پرسش کرد.ایران بیش از هر زمان دیگری به سیاست خارجی نتیجهمحور نیاز دارد؛ سیاستی که در آن، موفقیت نه با تعداد سفرها و حجم شعارها، بلکه با میزان دستاوردهای واقعی سنجیده شود. روابط با همسایگان باید به افزایش تجارت، تسهیل مبادلات مالی، توسعه زیرساختهای مشترک و گسترش بازارهای صادراتی منجر شود. در غیر این صورت، دیپلماسی خطر آن را دارد که به فعالیتی تشریفاتی تبدیل شود که هزینه آن از منابع عمومی پرداخت میشود، اما حاصل آن در زندگی مردم انعکاس نمییابد.هیچ کشوری با تضعیف اقتصاد داخلی و نادیدهگرفتن ظرفیتهای مردم خود به قدرت پایدار نرسیده است. قدرت واقعی ایران در توان تولیدکنندگان، ابتکار بخش خصوصی، نیروی انسانی متخصص، سرمایه داخلی، فناوری و اعتماد عمومی نهفته است. دولتی که میخواهد در عرصه بینالمللی قدرتمند باشد، ابتدا باید اقتصاد داخلی را قابل پیشبینی کند، از سرمایهگذاری حمایت کند، موانع تولید را کاهش دهد و اجازه دهد بنگاههای ایرانی در فضایی رقابتی رشد کنند.منابعی که صرف حمایتهای خارجی میشوند، باید از منظر هزینه فرصت نیز بررسی شوند؛ یعنی روشن باشد که آیا همان منابع میتوانند با بازده بیشتر در زیرساخت، آموزش، فناوری، اشتغال و تقویت تولید داخلی به کار گرفته شوند یا خیر. کمک خارجی یا همکاری منطقهای هنگامی توجیهپذیر است که با منافع مشخص کشور پیوند داشته باشد و قدرت ملی را تقویت کند، نه اینکه جای سرمایهگذاری ضروری در داخل را بگیرد.سیاست خارجی موفق، سیاستی نیست که برای کشور دوستان بیشتری روی کاغذ بسازد؛ سیاستی است که جایگاه کشور را در عمل ارتقا دهد. در جهان امروز، احترام بینالمللی بیش از آنکه محصول ادبیات برادرانه باشد، نتیجه اقتصاد قدرتمند، مردم برخوردار، تولید رقابتپذیر و دولتی پاسخگوست. ایران نیز برای تقویت جایگاه خود باید از سیاست خارجی مبتنی بر تعارف فاصله بگیرد و منافع ملی را به معیار نخست تصمیمگیری تبدیل کند. دوستی با دیگران ارزشمند است، اما هیچ دوستی نباید به بهای فراموشکردن منافع مردم ایران تمام شود.
