خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اجتماعی - در شرایطی که محدودیتهای تجاری، تحریمهای مالی و دشواری دسترسی به بازارهای بینالمللی، مسیرهای سنتی تجارت خارجی ایران را با چالشهای متعددی مواجه کرده است، نگاه به ظرفیت کشورهای همسایه و توسعه کریدورهای منطقهای بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است.

دانیال امینی / در این میان، ترکمنستان به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه، هممرزی با ایران و قرار گرفتن در مسیر ارتباطی آسیای مرکزی با دریای خزر و آبهای آزاد، میتواند به یکی از مهمترین حلقههای اتصال اقتصاد ایران به بازارهای منطقه تبدیل شود؛ ظرفیتی که اگر با برنامهریزی اقتصادی، توسعه زیرساختها و رفع موانع اجرایی همراه شود، امکان تغییر جایگاه ایران در معادلات ترانزیتی منطقه را فراهم خواهد کرد. اظهارات اخیر سفیر جمهوری اسلامی ایران در ترکمنستان نیز نشان میدهد که تهران و عشقآباد در حال پیگیری مجموعهای از برنامهها برای افزایش مبادلات تجاری، توسعه حملونقل ریلی و جادهای و فعالسازی مسیرهای جدید ترانزیتی هستند؛ برنامههایی که در صورت تحقق میتوانند علاوه بر افزایش درآمدهای حملونقلی، زمینه دسترسی تولیدکنندگان و صادرکنندگان ایرانی به بازارهای گستردهتر را فراهم کنند. علی مجتبی روزبهانی، سفیر جمهوری اسلامی ایران در ترکمنستان، در گفتوگو با ایرنا با اشاره به ظرفیتهای گسترده همکاری میان دو کشور اعلام کرده است که افزایش ترانزیت ریلی و جادهای، فعالسازی مسیر چین، قزاقستان، ترکمنستان و ایران، توسعه کریدور موافقتنامه عشقآباد و تقویت حملونقل چندوجهی در دستور کار قرار دارد. همچنین امضای پروتکل سهجانبه ایران، ترکمنستان و ازبکستان برای توسعه کریدور اتصال آسیای مرکزی به اروپا از جمله اقداماتی است که میتواند مسیرهای جدیدی برای جابهجایی کالا در منطقه ایجاد کند. اهمیت این تحولات زمانی بیشتر نمایان میشود که بدانیم کشورهای آسیای مرکزی به دلیل محصور بودن در خشکی، برای دسترسی به بازارهای جهانی به مسیرهای ترانزیتی مطمئن و کمهزینه نیاز دارند و ایران با برخورداری از شبکه جادهای و ریلی و دسترسی به بنادر جنوبی و شمالی، امکان ایفای چنین نقشی را دارد. با این حال، برخورداری از موقعیت جغرافیایی بهتنهایی برای تبدیل شدن به یک بازیگر اصلی در تجارت منطقهای کافی نیست و رقابت فزاینده مسیرهای ترانزیتی، ضرورت کاهش هزینهها، افزایش سرعت جابهجایی کالا و ایجاد ثبات در مقررات تجاری را دوچندان کرده است.
تجارت ۷۰۰ میلیون دلاری؛ فاصله ظرفیت تا واقعیت
روابط اقتصادی ایران و ترکمنستان در سالهای اخیر روندی رو به گسترش داشته است، اما همچنان فاصله قابل توجهی میان ظرفیتهای موجود و میزان بهرهبرداری واقعی از این مناسبات دیده میشود. بر اساس اظهارات سفیر ایران، حجم تجارت دوجانبه در سال ۱۴۰۴ از ۷۰۰ میلیون دلار فراتر رفته است؛ رقمی که نشاندهنده ظرفیت قابل توجه بازار دو کشور برای توسعه همکاریهای تجاری و اقتصادی است. همچنین حجم تجارت غیرنفتی دو کشور در ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۴ به حدود ۵۰۴ میلیون دلار رسیده که در مقایسه با دوره مشابه سال قبل رشد ۱۹.۹ درصدی داشته است. صادرات غیرنفتی ایران به ترکمنستان نیز در همین دوره حدود ۴۹۵ میلیون دلار گزارش شده که از افزایش ۲۲.۵ درصدی حکایت دارد. این آمارها نشان میدهد که بازار ترکمنستان میتواند مقصد مهمی برای کالاهای ایرانی باشد؛ با این حال، توسعه تجارت صرفاً با افزایش صادرات محقق نمیشود و استمرار این روند به ایجاد زیرساختهای بانکی، گمرکی و حملونقلی نیاز دارد. یکی از مهمترین مشکلات فعالان اقتصادی دو کشور، دشواری نقلوانتقال پول و محدودیت روابط کارگزاری بانکی است. تحریمهای بینالمللی، تأمین مالی مبادلات و تسویه حسابهای تجاری را با پیچیدگیهایی مواجه کرده و در مواردی هزینه و ریسک فعالیت اقتصادی را افزایش داده است. در کنار این مسئله، تفاوت برخی مقررات و استانداردهای تجاری، تشریفات اداری و گمرکی، محدودیت ظرفیت پایانههای مرزی و ناهماهنگی در رویههای حملونقل نیز از جمله موانعی است که میتواند زمان تجارت را طولانی و هزینه تمامشده کالا را افزایش دهد. در چنین شرایطی، حتی اگر صادرکننده ایرانی توانایی عرضه محصول رقابتی در بازار ترکمنستان را داشته باشد، مشکلات مربوط به دریافت وجه، انتقال پول و عبور کالا ممکن است مزیت اقتصادی معامله را کاهش دهد. از این رو، یکی از مهمترین ضرورتهای همکاری تهران و عشقآباد، حرکت از توافقهای کلی به سمت راهکارهای اجرایی برای تسهیل فعالیت بخش خصوصی است. در همین راستا، توافق اخیر مقامهای گمرکی دو کشور در مرز سرخس برای افزایش ظرفیت عبور کامیونها تا ۷۰۰ دستگاه در روز، توسعه مبادلات ریلی، کاهش زمان توقف ناوگان و تسهیل تشریفات گمرکی اهمیت دارد.البته افزایش ظرفیت عبور کامیونها زمانی به افزایش واقعی تجارت منجر میشود که امکانات تخلیه و بارگیری، خدمات مرزی، زیرساختهای لجستیکی و فرآیندهای اداری نیز متناسب با آن توسعه پیدا کنند. به بیان دیگر، افزایش ظرفیت اسمی مرز بدون کاهش زمان انتظار و هزینههای عملیاتی نمیتواند بهتنهایی جایگاه ایران را در شبکه تجارت منطقهای ارتقا دهد.
رقابت کریدورها؛ ایران در مسیر اتصال چین به اروپا
یکی از مهمترین فرصتهای پیشروی اقتصاد ایران، تبدیل شدن به حلقه ارتباطی میان کشورهای آسیای مرکزی و بازارهای جهانی است. در شرایطی که چین، روسیه و کشورهای غربی هر یک برنامههای مختلفی برای توسعه نفوذ اقتصادی و زیرساختی در آسیای مرکزی دنبال میکنند، ایران نیز میتواند با تکیه بر موقعیت جغرافیایی خود، سهم بیشتری از جریان مبادلات منطقهای به دست آورد. مسیر چین، قزاقستان، ترکمنستان و ایران یکی از ظرفیتهایی است که میتواند در این زمینه مورد توجه قرار گیرد. این مسیر با اتصال شبکههای حملونقل آسیای مرکزی به زیرساختهای ایران، امکان انتقال کالا به بازارهای جنوب و غرب آسیا و همچنین دسترسی به آبهای آزاد را فراهم میکند. در کنار آن، توسعه کریدور موافقتنامه عشقآباد و تقویت کریدور شمال ـ جنوب نیز میتواند به تنوعبخشی مسیرهای تجاری کمک کند. سفیر ایران در ترکمنستان با اشاره به اینکه حجم ترانزیت عبوری از این کشور در سال ۲۰۲۵ از ۷ میلیون تن فراتر رفته و نسبت به سال قبل ۲۸ درصد افزایش داشته است، بر ظرفیت بالای ترانزیتی منطقه تأکید کرده است. این آمار نشان میدهد که جریان جابهجایی کالا در آسیای مرکزی در حال گسترش است و کشورهایی که بتوانند مسیرهای سریعتر و اقتصادیتری ارائه دهند، از فرصتهای بیشتری برای جذب بار برخوردار خواهند شد. در این میان، اتصال بنادر شمالی ایران از جمله امیرآباد و انزلی به بندر ترکمنباشی و همچنین پیوند این شبکه با بنادر جنوبی کشور میتواند نقش مهمی در شکلگیری یک زنجیره حملونقل چندوجهی ایفا کند. حملونقل چندوجهی به معنای استفاده هماهنگ از شیوههای مختلف جابهجایی کالا از جمله حملونقل دریایی، ریلی و جادهای است؛ مدلی که در صورت مدیریت صحیح میتواند زمان انتقال کالا را کاهش دهد و هزینههای لجستیکی را کنترل کند. با این حال، توسعه کریدورها تنها به امضای توافقنامه و تعیین مسیر محدود نمیشود. برای مثال، در مسیر ریلی سرخس، تفاوت عرض خطوط راهآهن ایران و ترکمنستان، ضرورت تعویض بوژی واگنها را ایجاد کرده است. این مسئله در کنار تأخیر در بازگشت واگنها، ناهماهنگی عملیاتی شبکههای ریلی، تفاوت تعرفهها و طولانی بودن تشریفات گمرکی میتواند سرعت جابهجایی بار را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، توسعه پایانههای مرزی، افزایش ظرفیت پایانه لطفآباد، دیجیتالیسازی تشریفات گمرکی و هماهنگی فنی میان شبکههای ریلی دو کشور باید بهعنوان بخش جداییناپذیر برنامه توسعه ترانزیت دنبال شود.از انرژی تا امنیت؛ ضرورت شکلگیری همکاریهای پایدار منطقهایظرفیت همکاری ایران و ترکمنستان صرفاً به تجارت و ترانزیت محدود نیست. دو کشور در حوزه انرژی، اتصال زیرساختهای منطقهای، مدیریت مرزها و همکاریهای اقتصادی نیز زمینههای متعددی برای گسترش مناسبات دارند. ترکمنستان با برخورداری از منابع قابل توجه گاز طبیعی، میتواند در چارچوب همکاریهای انرژی، از جمله سوآپ و انتقال گاز و برق، نقش مهمی در تعاملات منطقهای ایران داشته باشد. توسعه این همکاریها علاوه بر منافع اقتصادی مستقیم، میتواند به تقویت پیوندهای زیرساختی میان کشورهای منطقه کمک کند. اتصال بنادر دو کشور در دریای خزر، توسعه مراکز لجستیکی و ایجاد مناطق تجاری مرزی نیز از دیگر ظرفیتهایی است که میتواند زمینه مشارکت بیشتر بخش خصوصی و سرمایهگذاران را فراهم کند. در این میان، تحولات افغانستان نیز اهمیت همکاری تهران و عشقآباد را افزایش میدهد. دو کشور به دلیل همجواری با افغانستان، در زمینه امنیت مرزها، مبارزه با قاچاق مواد مخدر و انسان و مدیریت مهاجرت با منافع مشترکی مواجه هستند. توسعه مسیرهای ریلی خواف ـ هرات و تورغندی و ایجاد سازوکارهای سهجانبه با مشارکت افغانستان میتواند علاوه بر تسهیل تجارت، به تقویت همکاریهای مرزی و اقتصادی کمک کند. از سوی دیگر، سفیر ایران در ترکمنستان با اشاره به سیاست بیطرفی دائمی این کشور، این رویکرد را عاملی مؤثر در حفظ ثبات مرزهای شمالی و گسترش تعاملات دیپلماتیک دانسته است. ترکمنستان از سال ۱۹۹۵ میلادی اصل بیطرفی دائمی را در سیاست خارجی خود دنبال میکند؛ رویکردی که میتواند زمینه مناسبی برای گفتوگوهای منطقهای و همکاریهای چندجانبه فراهم آورد. با وجود این ظرفیتها، مسئله اصلی همچنان چگونگی تبدیل توافقهای سیاسی و دیپلماتیک به پروژههای اقتصادی قابل اجراست. اقتصاد ایران برای افزایش سهم خود از تجارت منطقهای به مسیرهایی نیاز دارد که در آنها هزینه حملونقل قابل پیشبینی، فرآیندهای گمرکی شفاف، امکان تسویه مالی و دسترسی مستمر به زیرساختها فراهم باشد. در غیر این صورت، حتی توسعه مسیرهای جدید نیز ممکن است با استقبال محدود فعالان اقتصادی مواجه شود. از سوی دیگر، رقابت کشورهای منطقه برای جذب سرمایهگذاری و بار ترانزیتی به این معناست که تأخیر در اجرای پروژهها میتواند فرصتهای اقتصادی را به مسیرهای رقیب منتقل کند. به همین دلیل، همکاری با ترکمنستان باید فراتر از مناسبات سیاسی و دیدارهای دیپلماتیک تعریف شود و در قالب یک برنامه عملیاتی با زمانبندی مشخص، مسئولیت دستگاههای اجرایی و مشارکت بخش خصوصی پیش برود. اگر تهران و عشقآباد بتوانند موانع بانکی و گمرکی را کاهش دهند، زیرساختهای ریلی و جادهای را تکمیل کنند و ارتباط بنادر خزر را با شبکه حملونقل منطقهای گسترش دهند، ترکمنستان میتواند به یکی از مسیرهای مهم توسعه تجارت خارجی ایران تبدیل شود. در چنین شرایطی، موقعیت جغرافیایی ایران از یک مزیت بالقوه به یک فرصت اقتصادی واقعی تبدیل خواهد شد؛ فرصتی که نهتنها برای افزایش صادرات و درآمدهای ترانزیتی، بلکه برای تقویت جایگاه ایران در زنجیره تجارت آسیای مرکزی و اتصال شرق به غرب اهمیت دارد.
