خلاصه خبر
اقتصاد ایران سالهاست زیر سایه تحریمهای خارجی نفس میکشد، اما آنچه این روزها از هر تحریمی ویرانگرتر عمل میکند، چیزی جز «خودتحریمی» نیست. یعنی همان مجموعه تصمیمها، قوانین متناقض، بخشنامههای خلقالساعه و سیاستهای ضدتجاری که به جای گشودن درهای اقتصاد، قفلهای تازه بر آن میزنند.

این خودتحریمیها، چنان ریشه دواندهاند که بسیاری از فعالان اقتصادی باور دارند اگر فردا همه تحریمهای خارجی لغو شود، باز هم تجارت ایران روی پای خود نخواهد ایستاد. چرا؟ چون موانع داخلی چنان دیواری بلند ساختهاند که عبور از آن از تحریم آمریکا و اروپا هم دشوارتر شده است.
دیوار بوروکراسی؛ سد اول تجارت
تاجر ایرانی برای صادرات یک کانتینر ساده پسته یا واردات یک محموله دارو، باید از صدها امضا و مهر عبور کند. وزارتخانهها، سازمانهای وابسته، گمرک، بانک مرکزی، ستادهای متعدد و نهادهای موازی هر کدام بخشی از مسیر را در دست دارند. این مسیر آنقدر پرپیچوخم است که بسیاری از فرصتهای تجاری در همان اتاقهای اداری خاک میخورند.
در حالی که کشورهای رقیب با یک سیستم یکپارچه دیجیتال تمام امور صادرات و واردات را ظرف چند ساعت مدیریت میکنند، در ایران هفتهها و ماهها طول میکشد تا یک مجوز صادر شود. نتیجه روشن است: از دست رفتن مشتریان خارجی و عقبنشینی ایران از بازارهای جهانی.
ارز صادراتی؛ طناب داری که بر گردن صادرکننده افتاد
یکی از بزرگترین معضلات امروز تجارت ایران، سیاست بازگشت ارز صادراتی است. دولت صادرکننده را مجبور میکند تمام درآمد ارزی خود را در سامانههای خاص با نرخ دستوری به فروش برساند؛ نرخی که به هیچ وجه با واقعیت بازار همخوانی ندارد.
صادرکننده که با هزار سختی بازار خارجی را پیدا کرده، حالا باید سود ناچیز خود را هم قربانی کند. بسیاری از شرکتها عطای صادرات را به لقایش بخشیدهاند و ترجیح میدهند فعالیتشان را تعطیل کنند یا به شکل غیررسمی و قاچاقی کار کنند.
این سیاست عملاً صادرات رسمی را کاهش داده و در عوض، قاچاقچیان و واسطهها را قدرتمندتر کرده است. یعنی همان خودتحریمی آشکار.
ممنوعیتهای شبانه؛ خاکستر بر قراردادهای طلایی
یکی از عجیبترین پدیدهها در تجارت ایران، صدور بخشنامههای ناگهانی است. یک روز صادرات گوجهفرنگی ممنوع میشود، فردا صادرات سیمان، پسفردا فولاد و مواد معدنی.
این تصمیمهای شتابزده به بهانه «حفظ بازار داخلی» گرفته میشود، اما در عمل تنها نتیجهاش نابودی بازارهای خارجی است. وقتی یک شرکت ایرانی قراردادی چندساله با طرف خارجی امضا میکند و ناگهان با یک امضا پشت میز وزارتخانه همه چیز دود میشود، اعتبار ایران در تجارت جهانی به خاکستر تبدیل میشود. رقیبان ترکیهای و عربی با لبخند وارد همان بازاری میشوند که ایران با دست خود از آن خارج شده است.
واردات؛ میدان انحصار و رانت
اگر صادرات با ممنوعیت و بوروکراسی درگیر است، واردات هم به دام انحصار و رانت افتاده است. ارز ترجیحی، ثبت سفارشهای محدود و درهای نیمهباز گمرک، فضای واردات را به شکارگاهی برای گروههای خاص تبدیل کرده است.
در این میان، کالاهای اساسی که باید با قیمت مناسب به دست مردم برسد، با چندین واسطه و افزایش قیمت به بازار میآید. سود کلان نصیب رانتجویان میشود و مصرفکننده ایرانی باید تاوان این خودتحریمی را با گرانی و کمبود بپردازد.
فعالان اقتصادی چه میگویند؟
یکی از صادرکنندگان باسابقه فرش میگوید: «ما سالها با زحمت بازار اروپا را نگه داشتیم، اما یک بخشنامه ارزی همه چیز را از بین برد. مشتری خارجی حاضر نیست هر بار با قوانین عجیبوغریب روبهرو شود. آنها به سمت ترکیه رفتند و دیگر برنمیگردند.»
یک واردکننده تجهیزات پزشکی نیز گلایه میکند: «برای واردات یک دستگاه حیاتی، سه ماه در صف مجوزها میمانیم. تا کار تمام شود، یا قرارداد باطل شده یا قیمت کالا چند برابر بالا رفته. این یعنی ما خودمان خودمان را تحریم میکنیم.»
هزینه نهایی: عقبماندگی و بیاعتمادی
این خودتحریمیها، علاوه بر فراری دادن تجار و سرمایهگذاران، اعتماد عمومی را هم نابود کرده است. مصرفکننده ایرانی هر روز با گرانی کالاهای اساسی روبهروست، تولیدکننده انگیزهای برای تولید ندارد و صادرکننده بازارهای جهانی را یکی پس از دیگری از دست میدهد.
کشورهای همسایه، از ترکیه تا امارات و عربستان، با آزادسازی تجارت در حال جذب مشتریان جهانیاند، در حالی که ایران با گلبهخودیهای داخلی، فرصتهای طلایی را از کف میدهد.
دشمن درون از دشمن بیرون خطرناکتر است
اگر تحریمهای خارجی شمشیری بر سر تجارت ایران باشند، خودتحریمی همان خنجری است که از پشت فرو میرود. تا زمانی که بخشنامههای ناگهانی، سیاستهای ارزی دستوری و انحصارهای رانتی ادامه داشته باشد، نمیتوان امیدی به شکوفایی تجارت داشت—even اگر فردا همه تحریمهای خارجی لغو شود.
ایران امروز بیش از هر زمان دیگری نیاز دارد با دشمن درونیاش بجنگد؛ دشمنی به نام خودتحریمی.

