خلاصه خبر
یکی از مهمترین موانع توسعه اقتصادی ایران، غلبه الگویی است که در آن دسترسی به منابع و امتیازات ویژه، بیش از دانش، نوآوری و توان رقابت ارزش اقتصادی ایجاد میکند. در چنین ساختاری، گاهی بنگاهی که به انرژی ارزان، منابع عمومی، ارز ترجیحی یا انحصار بازار دسترسی دارد، سود بیشتری از مجموعهای به دست میآورد که سالها برای توسعه فناوری، آموزش نیروی متخصص و افزایش بهرهوری سرمایهگذاری کرده است. این همان نقطهای است که اقتصاد از مسیر خلق ثروت فاصله میگیرد و به سمت توزیع رانت حرکت میکند.

حسین کریمی
این همان نقطهای است که اقتصاد از مسیر خلق ثروت فاصله میگیرد و به سمت توزیع رانت حرکت میکند.البته نمیتوان ظرفیتهای علمی و فناورانه کشور را نادیده گرفت. شرکتهای دانشبنیان و مجموعههای خلاقی در ایران فعالیت میکنند که توانستهاند با تکیه بر دانش متخصصان داخلی، محصولات رقابتپذیر تولید کنند و حتی به بازارهای خارجی راه پیدا کنند. اما مسئله اینجاست که این موفقیتها هنوز به جریان غالب اقتصاد تبدیل نشدهاند. در بسیاری از بخشها، دسترسی به امتیازات اقتصادی همچنان مهمتر از توانایی حل مسئله است. وقتی گاز، گازوئیل، بنزین و آب با قیمتهایی بهمراتب پایینتر از ارزش اقتصادی واقعی در اختیار برخی فعالیتها قرار میگیرد، طبیعی است که انگیزه برای بهرهوری و نوآوری کاهش پیدا کند. در چنین شرایطی، گاهی کسب درآمد از اختلاف قیمت منابع و فروش محصولات، سادهتر و کمریسکتر از سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه است.این وضعیت نهتنها منابع کشور را هدر میدهد، بلکه فرصت رشد را از بنگاههایی میگیرد که میخواهند بر اساس دانش و رقابت فعالیت کنند. شرکتی که برای کاهش مصرف انرژی، ارتقای فناوری و افزایش کیفیت هزینه میکند، نباید در رقابت با مجموعهای قرار بگیرد که صرفاً به دلیل دسترسی به انرژی ارزان یا امتیازات انحصاری، هزینه تولید پایینتری دارد. چنین رقابتی از ابتدا عادلانه نیست و نتیجه آن میتواند خروج سرمایههای انسانی و کاهش انگیزه نوآوری باشد.اما میتوان به تغییر این وضعیت امیدوار بود. محدود شدن منابع و دشوارتر شدن توزیع رانتها، اگر با اصلاحات اقتصادی و ایجاد فضای رقابتی همراه شود، میتواند نقطه آغاز یک تحول جدی باشد. وقتی دیگر امکان کسب سود آسان از منابع ارزان، انحصار و دسترسیهای ویژه وجود نداشته باشد، مزیت اقتصادی بهتدریج به سمت کسانی منتقل میشود که دانش دارند، مسئله حل میکنند، فناوری توسعه میدهند و ارزش افزوده واقعی ایجاد میکنند.البته پایان رانت بهتنهایی برای شکوفایی اقتصاد کافی نیست. اگر قرار است منابع ارزان جای خود را به رقابت واقعی بدهند، باید همزمان انحصارها شکسته شوند، مقررات زائد کاهش پیدا کنند، دسترسی بنگاههای کوچک و نوآور به تأمین مالی بهبود یابد و حقوق مالکیت و سرمایهگذاری مورد حمایت قرار گیرد. حذف یارانههای غیرهدفمند نیز باید با حمایت از خانوارهای آسیبپذیر همراه باشد تا هزینه اصلاحات اقتصادی بر دوش اقشار کمدرآمد قرار نگیرد.واقعیت این است که اقتصاد ایران برای عبور از وضعیت فعلی به بازتوزیع امتیازات نیاز ندارد؛ به تغییر قواعد بازی نیازمند است. باید شرایطی فراهم شود که سودآوری از مسیر تولید دانش، افزایش بهرهوری و رقابت حاصل شود، نه از محل دسترسی به منابع عمومی. برخلاف کسانی که از پایان مهمانی رانت نگران هستند، میتوان به این تغییر امیدوار بود. شاید جمع شدن بساط امتیازات ویژه، برای برخی پایان یک دوره سودآوری آسان باشد، اما برای نیروهای متخصص، کارآفرینان و شرکتهای دانشبنیان میتواند آغاز فصلی تازه باشد؛ فصلی که در آن ثروت نه از سفره منابع، بلکه از قدرت فکر، خلاقیت و توان حل مسائل اقتصادی خلق میشود.

