گزارش تحلیلی اقتصاد پویا از وضعیت صنعت پتروشیمی کشور؛
صنعت پتروشیمی در مسیر بازآرایی زنجیره تأمین
خلاصه خبر
صنعت پتروشیمی ایران در سالهای اخیر با مجموعهای از چالشهای همزمان در حوزه تولید، تأمین خوراک، نوسازی تجهیزات و توازن عرضه و تقاضا روبهرو بوده است. در چنین شرایطی، برنامههای تازه شرکت ملی صنایع پتروشیمی با محوریت «احیای ظرفیتهای از دسترفته»، «تأمین پایدار مواد اولیه صنایع پاییندستی» و «اصلاح سازوکارهای توزیع» در دستور کار قرار گرفته است؛ برنامههایی که به گفته مدیر توسعه صنایع پاییندستی این شرکت، میتواند مسیر تولید را در کوتاهمدت تثبیت و در بلندمدت بازآرایی کند.

محمد متقی در تشریح این رویکرد تأکید میکند که بخشی از مجتمعهای پتروشیمی در مقاطع مختلف به دلایل فنی یا عملیاتی با کاهش ظرفیت مواجه شدهاند، اما اکنون با اجرای طرحهای بازتوانی، این واحدها به تدریج به چرخه تولید بازمیگردند. او همزمان بر استمرار فعالیت واحدهای عملیاتی تأکید دارد و میگوید هدف اصلی، حفظ حداکثری ظرفیت تولید در شرایط فعلی بازار است.این مجموعه اقدامات در شرایطی دنبال میشود که صنایع پاییندستی پتروشیمی به عنوان یکی از مهمترین حلقههای زنجیره ارزش، به شدت وابسته به ثبات در تأمین مواد اولیه هستند. هرگونه اختلال در این بخش میتواند به سرعت به صنایع بستهبندی، خودروسازی، نساجی و حتی حوزههای بهداشتی و دارویی سرایت کند. از همین رو، بازآرایی زنجیره تأمین نه فقط یک ضرورت صنعتی، بلکه یک اولویت اقتصادی و اجتماعی تلقی میشود.احیای ظرفیتهای متوقفشده؛ بازگشت واحدهای پتروشیمی به مدار تولیدمدیر توسعه صنایع پاییندستی شرکت ملی صنایع پتروشیمی با اشاره به وضعیت برخی مجتمعها اظهار میکند که بخشی از ظرفیتهای تولیدی کشور در دورههای گذشته به دلایل مختلف از مدار خارج شده یا با کاهش راندمان روبهرو بودهاند. این ظرفیتها اکنون در قالب برنامهای هدفمند، تحت بازسازی فنی و عملیاتی قرار گرفتهاند.به گفته متقی، این بازتوانی صرفاً یک اقدام تعمیراتی ساده نیست، بلکه شامل اصلاح زیرساختها، ارتقای تجهیزات، بهینهسازی مصرف انرژی و بازطراحی برخی فرآیندهای تولیدی است. هدف این است که واحدهای راکد یا نیمهفعال دوباره به چرخه تولید بازگردند و سهم قابل توجهی در تأمین نیاز بازار داخلی ایفا کنند.او تأکید میکند که در کنار این فرآیند، واحدهای فعال نیز با حداکثر ظرفیت در حال تولید هستند تا از ایجاد شکاف در بازار جلوگیری شود. این موضوع بهویژه در شرایطی اهمیت دارد که صنایع پاییندستی با حساسیت بالایی نسبت به نوسانات عرضه مواد اولیه مواجهاند.در همین چارچوب، همکاری میان وزارت نفت، شرکت ملی صنایع پتروشیمی و سایر نهادهای مرتبط بهعنوان یک محور کلیدی تعریف شده است. این همکاری نه تنها در حوزه تولید، بلکه در مدیریت توزیع و تنظیم بازار نیز نقش تعیینکننده دارد.
مدیریت بازار مواد اولیه؛ از بورس کالا تا تنظیم سهمیهها
یکی از محورهای اصلی برنامه جدید، ساماندهی نظام تأمین و توزیع مواد اولیه صنایع پاییندستی است. محمد متقی در این زمینه به تفکیک دو بخش مهم «مدیریت عرضه» و «مدیریت تقاضا» اشاره میکند؛ مدلی که به گفته او میتواند شفافیت بیشتری در بازار ایجاد کند.در بخش مدیریت عرضه، تولید و عرضه مواد اولیه بر عهده وزارت نفت و شرکت ملی صنایع پتروشیمی قرار دارد. این عرضه عمدتاً از طریق بورس کالا انجام میشود تا امکان رقابت شفاف و کنترلشده میان مصرفکنندگان فراهم شود. در این ساختار، واحدهای پتروشیمی موظفاند خوراک و انرژی مورد نیاز خود را به گونهای مدیریت کنند که عرضه پایدار در بازار حفظ شود.در مقابل، مدیریت تقاضا بر عهده وزارت صنعت، معدن و تجارت است. این وزارتخانه با تعیین سهمیه برای واحدهای تولیدی صنایع تکمیلی، تلاش میکند مصرف مواد اولیه را متناسب با ظرفیت واقعی تولید تنظیم کند. هدف از این سیاست، جلوگیری از انحراف سهمیهها و کاهش احتمال ورود مواد اولیه به بازارهای غیررسمی است.متقی در ادامه به نقش کارگروه تنظیم بازار اشاره کرده و میگوید در این کارگروه، تدابیری برای جلوگیری از سوداگری و انحراف در توزیع اتخاذ شده است. به گفته او، یکی از چالشهای جدی در سالهای گذشته، انتقال غیرهدفمند مواد اولیه به بازار آزاد یا استفاده غیرمولد از سهمیهها بوده که اکنون برای آن سازوکارهای کنترلی دقیقتری طراحی شده است.همچنین همکاری با بانک مرکزی و بورس کالا به عنوان دو بازوی مهم مالی و تجاری، در تسریع فرآیند تأمین مواد اولیه نقش اساسی دارد. هدف این همکاریها، کاهش زمان دسترسی تولیدکنندگان به مواد اولیه و جلوگیری از توقف خطوط تولید در صنایع پاییندستی است.
مدیریت مصرف و آینده پایدار صنعت پتروشیمی
در کنار اصلاحات ساختاری در حوزه تولید و توزیع، موضوع مدیریت مصرف نیز بهعنوان یکی از ارکان مهم پایداری صنعتپتروشیمی مطرح شده است. متقی با اشاره به نقش مصرفکنندگان در تعادل بازار، تأکید میکند که بخش قابل توجهی از مصرف پلاستیک در کشور قابل بهینهسازی است.او معتقد است همانطور که در بسیاری از کشورهای جهان سیاستهای محدودکننده یا اصلاح الگوی مصرف در حوزه پلاستیک اجرا شده، ایران نیز باید به سمت استفاده هدفمندتر از این محصولات حرکت کند. این موضوع نه تنها از منظر اقتصادی، بلکه از نظر محیطزیستی نیز اهمیت دارد.به عنوان نمونه، کاهش مصرف پلاستیک در بستهبندیهای غیرضروری، استفاده از مواد جایگزین و اصلاح الگوهای مصرف در فروشگاهها و صنایع غذایی میتواند تأثیر قابل توجهی بر کاهش فشار بر زنجیره تولید داشته باشد.متقی در عین حال تأکید میکند که صنایع حیاتی مانند بستهبندی مواد دارویی، تجهیزات پزشکی و اقلام اساسی از قبل در اولویت تأمین قرار گرفتهاند و در این حوزهها هیچ کمبودی وجود ندارد. این تفکیک به گفته او کمک میکند تا منابع موجود به شکل بهینهتری مدیریت شوند.او در پایان خاطرنشان میکند که موفقیت این سیاستها در گرو همکاری همزمان دولت، صنایع و مردم است. به باور او، حتی تغییرات کوچک در رفتار مصرفکننده میتواند در مقیاس ملی اثرات قابل توجهی بر کاهش فشار بر صنعت پتروشیمی داشته باشد.

