گزارش اقتصاد پویا از آزمون تازه دولت برای عبور از ناترازی انرژی؛
ناترازی انرژی زخمی قدیمی بر پیکره اقتصاد
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - با نزدیک شدن به روزهای گرم سال، دوباره یکی از مهمترین دغدغههای افکار عمومی به صدر اخبار بازگشته است؛ آیا تابستان امسال کشور با خاموشیهای گسترده روبهرو خواهد شد یا دولت میتواند از پیک مصرف برق بدون بحران عبور کند؟ این پرسشی است که همزمان با افزایش دمای هوا، رشد مصرف برق و فشار مضاعف بر شبکه فرسوده انرژی کشور، بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است.

در چنین شرایطی، اظهارات اخیر اعضای کمیسیون انرژی مجلس و گزارشهای ارائهشده از سوی وزارت نیرو، نشان میدهد دولت برای جلوگیری از خاموشیها وارد مرحلهای حساس از مدیریت ناترازی انرژی شده است؛ مرحلهای که موفقیت آن، نهتنها به عملکرد وزارت نیرو، بلکه به همکاری صنایع، بخش تجاری و حتی الگوی مصرف مردم وابسته خواهد بود.
حسین قیدر / در سالهای گذشته، مسئله ناترازی برق به یکی از چالشهای مزمن اقتصاد ایران تبدیل شده است. رشد مصرف، فرسودگی بخشی از زیرساختهای تولید و انتقال برق، کاهش سرمایهگذاری در صنعت نیروگاهی، افزایش استفاده از وسایل سرمایشی و فشارهای ناشی از تحریمها، همگی عواملی هستند که باعث شدهاند فاصله میان تولید و مصرف برق در کشور هر سال بیشتر شود. اگرچه دولتها در مقاطع مختلف تلاش کردهاند با توسعه نیروگاهها، مدیریت مصرف و اعمال محدودیت بر صنایع، این شکاف را کنترل کنند، اما واقعیت آن است که ناترازی برق اکنون به یکی از مهمترین چالشهای راهبردی کشور تبدیل شده است. اظهارات اخیر محمد طلا مظلومی، عضو کمیسیون انرژی مجلس، در گفتوگو با ایسنا نیز نشان میدهد نگرانیها درباره وضعیت برق تابستان جدی است. او با اشاره به نشست هفته گذشته کمیسیون انرژی با وزیر نیرو تأکید کرده که وزارت نیرو تلاش دارد با استفاده حداکثری از ظرفیتهای موجود، برق مورد نیاز بخش خانگی، تجاری و صنعتی را تأمین کند. این سخنان در حالی مطرح میشود که طی ماههای گذشته، گزارشهایی درباره فشار بیسابقه بر شبکه برق، آسیب برخی زیرساختهای انرژی و نگرانی نسبت به تابستان پیش رو منتشر شده است. هرچند مسئولان وزارت نیرو همچنان تأکید دارند برنامهریزی لازم برای مدیریت شرایط انجام شده، اما تجربه سالهای گذشته نشان داده که عبور از پیک مصرف تابستان، بهویژه در روزهای اوج گرما، یکی از دشوارترین آزمونهای دولت در حوزه انرژی است. در این میان، پرسش اصلی آن است که آیا تمهیدات وزارت نیرو برای جلوگیری از خاموشیها کافی خواهد بود یا تابستان امسال نیز بخشهایی از کشور با محدودیت برق مواجه خواهند شد؟
ناترازی مزمن برق؛ زخمی قدیمی بر پیکره اقتصاد ایران
بحران برق در ایران، مسئلهای مقطعی یا صرفاً وابسته به افزایش دمای هوا نیست. کارشناسان انرژی معتقدند آنچه امروز کشور با آن مواجه است، نتیجه سالها انباشت مشکلات ساختاری در صنعت برق است؛ مشکلاتی که از کاهش سرمایهگذاری تا فرسودگی شبکه و رشد نامتوازن مصرف را شامل میشود. در دهههای گذشته، مصرف برق در ایران با سرعتی بیشتر از ظرفیت توسعه زیرساختهای تولید و انتقال افزایش یافته است. توسعه شهرنشینی، گسترش استفاده از وسایل سرمایشی، رشد صنایع انرژیبر و پایین بودن قیمت حاملهای انرژی، موجب شده الگوی مصرف برق در کشور بهشدت افزایشی باشد. در مقابل، صنعت برق به دلایل مختلف نتوانسته متناسب با این رشد، ظرفیتسازی کند. یکی از مهمترین مشکلات، کاهش سرمایهگذاری در حوزه نیروگاهی است. ساخت نیروگاههای جدید نیازمند منابع مالی عظیم، فناوری پیشرفته و ثبات اقتصادی است؛ عواملی که طی سالهای اخیر تحت تأثیر تحریمها، محدودیت منابع ارزی و مشکلات بودجهای دولت قرار گرفتهاند. به همین دلیل، بخشی از نیروگاههای کشور با راندمان پایین یا تجهیزات فرسوده فعالیت میکنند و امکان نوسازی گسترده نیز محدود شده است. از سوی دیگر، بخشی از شبکه انتقال و توزیع برق کشور نیز با فرسودگی روبهرو است. این مسئله علاوه بر افزایش تلفات انرژی، فشار مضاعفی بر پایداری شبکه وارد میکند. در چنین شرایطی، هرگونه افزایش ناگهانی مصرف یا بروز حادثه در زیرساختها، میتواند تعادل شکننده شبکه را بر هم بزند. عضو کمیسیون انرژی مجلس نیز در اظهارات خود به بخشی از این نگرانیها اشاره کرده و گفته است که در جلسه اخیر کمیسیون با وزیر نیرو، موضوع خسارات واردشده به برخی زیرساختهای انرژی مورد بررسی قرار گرفته است. هرچند هنوز برآورد دقیقی از میزان این خسارتها ارائه نشده، اما همین موضوع نشان میدهد صنعت انرژی کشور در ماههای اخیر با فشار مضاعفی مواجه بوده است. در این میان، وزارت نیرو تلاش دارد بخشی از کمبودها را از طریق استفاده بیشتر از نیروگاههای تجدیدپذیر، بهویژه نیروگاههای خورشیدی، جبران کند. طبق گزارش ارائهشده به کمیسیون انرژی، بخشی از ظرفیت نیروگاههای خورشیدی دوباره وارد مدار شده و دولت تلاش میکند از تمام ظرفیتهای موجود برای مدیریت پیک مصرف استفاده کند. با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند سهم انرژیهای تجدیدپذیر در سبد برق ایران هنوز بسیار محدودتر از آن است که بتواند در کوتاهمدت بحران ناترازی را حل کند. توسعه انرژی خورشیدی و بادی، نیازمند سرمایهگذاری بلندمدت، فناوری، زیرساخت و سیاستگذاری پایدار است؛ موضوعی که در سالهای گذشته کمتر مورد توجه جدی قرار گرفته است. از سوی دیگر، صنایع نیز در سالهای اخیر یکی از قربانیان اصلی بحران برق بودهاند. اعمال محدودیت بر صنایع فولاد، سیمان، پتروشیمی و دیگر بخشهای تولیدی، اگرچه در مقاطعی به مدیریت مصرف کمک کرده، اما خسارتهای سنگینی به تولید و اقتصاد وارد کرده است. اکنون دولت تلاش دارد امسال با مشارکت خود صنایع، بخشی از برق مورد نیاز آنها از طریق نیروگاههای اختصاصی یا تولید مستقل تأمین شود تا فشار کمتری بر شبکه سراسری وارد شود.
مشارکت مردم؛ آخرین حلقه مدیریت بحران برق
در کنار برنامههای فنی و مدیریتی وزارت نیرو، آنچه این روزها بیش از گذشته مورد تأکید مسئولان قرار گرفته، مسئله مدیریت مصرف و مشارکت عمومی است. دولت بهخوبی میداند که در شرایط فعلی، بدون همکاری مردم، عبور از پیک تابستان بسیار دشوار خواهد بود. عضو کمیسیون انرژی مجلس نیز در اظهارات خود، صرفهجویی در مصرف برق را نوعی «مشارکت اجتماعی» توصیف کرده و گفته است همانطور که مردم در مقاطع مختلف کشور همراهی کردهاند، اکنون نیز انتظار میرود در مدیریت مصرف انرژی مشارکت داشته باشند. این سخنان نشان میدهد دولت عملاً بخشی از راهکار جلوگیری از خاموشی را به رفتار مصرفکنندگان گره زده است. خاموش کردن لامپهای اضافی، کاهش استفاده همزمان از وسایل پرمصرف، تنظیم دمای کولرها و مدیریت مصرف در ساعات اوج بار، اقداماتی است که مسئولان امیدوارند بتواند بخشی از فشار شبکه را کاهش دهد. اما مسئله اینجاست که مدیریت مصرف، اگرچه ضروری است، اما نمیتواند جایگزین اصلاحات ساختاری در صنعت برق شود. کارشناسان معتقدند تکیه بیش از حد بر صرفهجویی مردم، بدون اصلاح زیرساختها، توسعه نیروگاهها و بازنگری در سیاستهای انرژی، تنها راهکاری موقت برای عبور از بحران است. در بسیاری از کشورهای جهان، مدیریت مصرف بخشی از یک بسته جامع سیاستی است که همزمان شامل توسعه زیرساخت، بهینهسازی مصرف، اصلاح تعرفهها و سرمایهگذاری در فناوریهای نوین میشود. در ایران اما بخش مهمی از بار مدیریت بحران، در سالهای اخیر بر دوش مردم و صنایع گذاشته شده است. از سوی دیگر، الگوی مصرف برق در ایران نیز نیازمند بازنگری جدی است. پایین بودن قیمت انرژی در مقایسه با هزینه واقعی تولید، موجب شده انگیزه کافی برای کاهش مصرف یا استفاده از تجهیزات کممصرف وجود نداشته باشد. بسیاری از کارشناسان معتقدند بدون اصلاح تدریجی این الگو، ناترازی برق هر سال شدیدتر خواهد شد. در عین حال، نمیتوان نقش شرایط اقلیمی را نیز نادیده گرفت. افزایش دمای هوا و تداوم موجهای گرمایی، مصرف برق را بهویژه در مناطق گرمسیری بهشدت افزایش میدهد. به همین دلیل، تأمین برق مناطق گرمسیر یکی از اولویتهای اصلی وزارت نیرو اعلام شده است. با این حال، واقعیت آن است که نگرانی درباره خاموشیها همچنان وجود دارد. هرچند مسئولان وزارت نیرو و نمایندگان مجلس تأکید میکنند تمام تلاشها برای مدیریت شرایط انجام شده، اما هنوز هیچ تضمین قطعی درباره نبود خاموشی در تابستان ارائه نشده است. حتی اظهارات عضو کمیسیون انرژی نیز نشان میدهد کاهش خاموشیها «به میزان همکاری مردم» بستگی دارد؛ عبارتی که از نگاه بسیاری از کارشناسان، نشانه ادامه وضعیت شکننده شبکه برق کشور است.
تابستان پیش رو؛ آزمون اعتماد عمومی و توان مدیریتی دولت
تابستان امسال تنها یک آزمون فنی برای شبکه برق کشور نیست؛ بلکه آزمونی برای اعتماد عمومی، کارآمدی مدیریتی و توان دولت در مواجهه با بحرانهای زیرساختی نیز محسوب میشود. برق، برخلاف بسیاری از حوزههای دیگر، مستقیماً با زندگی روزمره مردم، فعالیت اقتصادی، تولید صنعتی و حتی آرامش اجتماعی گره خورده است. هرگونه اختلال گسترده در تأمین برق، میتواند پیامدهایی فراتر از خاموشی داشته باشد. دولت اکنون در موقعیتی قرار گرفته که باید همزمان چند هدف دشوار را محقق کند؛ تأمین برق خانگی در روزهای اوج گرما، جلوگیری از آسیب به صنایع و مدیریت ناترازی بدون ایجاد نارضایتی عمومی. تحقق همزمان این اهداف، نیازمند برنامهریزی دقیق، شفافیت در اطلاعرسانی و تصمیمگیری سریع است. کارشناسان معتقدند صنعت برق ایران بیش از هر زمان دیگری نیازمند یک برنامه بلندمدت نوسازی و سرمایهگذاری است. توسعه نیروگاههای جدید، افزایش سهم انرژیهای تجدیدپذیر، کاهش تلفات شبکه، اصلاح الگوی مصرف و جذب سرمایهگذاری بخش خصوصی، بخشی از اقداماتی است که باید در سالهای آینده بهصورت جدی دنبال شود. در غیر این صورت، بحران ناترازی برق هر سال تکرار خواهد شد و کشور ناچار میشود میان تأمین برق خانگی و حفظ تولید صنعتی یکی را انتخاب کند؛ انتخابی که هزینههای اقتصادی و اجتماعی سنگینی به همراه خواهد داشت. تابستان پیش رو، شاید تصویری روشنتر از آینده صنعت برق ایران ارائه دهد؛ آیندهای که در آن مشخص خواهد شد آیا مدیریت بحران و صرفهجویی میتواند فعلاً کشور را از خاموشی گسترده دور نگه دارد یا اقتصاد ایران نیازمند تصمیمهایی بنیادیتر در حوزه انرژی است.

