خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اقتصاد و سیاست - تورم در ایران سالهاست از یک پدیده صرفاً اقتصادی فراتر رفته و به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شده است. افزایش مداوم قیمت کالاها، کاهش ارزش پول ملی، کوچکتر شدن سفره خانوارها و بیثباتی بازار، تنها بخشی از پیامدهای تورمی است که جامعه ایران دههها با آن درگیر بوده است. اما بسیاری از کارشناسان معتقدند تورم در ایران فقط نتیجه مسائل اقتصادی نیست، بلکه ریشههای عمیقی در ساختار سیاسی، شیوه حکمرانی اقتصادی و تصمیمگیریهای کلان دارد؛ مسئلهای که از آن با عنوان «اقتصاد سیاسی تورم» یاد میشود.

کریمی/ در بسیاری از کشورهای جهان، تورم معمولاً در دورههای کوتاه و بهدلیل بحرانهای موقت رخ میدهد، اما در ایران، تورم به پدیدهای مزمن تبدیل شده است. نسلهای مختلف ایرانی تجربه کردهاند که قیمتها تقریباً هیچگاه به عقب بازنگشته و ارزش پول ملی بهمرور کاهش یافته است. همین تداوم تورم باعث شده اقتصاد ایران در وضعیت دائمی بیثباتی قرار بگیرد.اقتصاددانان معتقدند تورم زمانی شکل میگیرد که حجم پول در اقتصاد سریعتر از تولید کالا و خدمات رشد کند. اما پرسش مهم اینجاست که چرا در ایران این وضعیت بارها تکرار شده و به بخشی از ساختار اقتصادی تبدیل شده است؟ پاسخ بسیاری از تحلیلگران به رابطه میان سیاست و اقتصاد بازمیگردد.در اقتصاد ایران، دولتها نقش گستردهای در اقتصاد دارند؛ از تعیین قیمتها گرفته تا توزیع منابع، مدیریت بودجه، سیاست ارزی و حتی مالکیت بخش بزرگی از صنایع. همین وابستگی شدید اقتصاد به تصمیمات سیاسی باعث شده هر تغییر در سیاستگذاری یا هر بحران سیاسی، مستقیماً بر تورم اثر بگذارد.در دهههای گذشته، دولتهای مختلف برای جبران کسری بودجه، کنترل نارضایتی اجتماعی یا اجرای سیاستهای کوتاهمدت، بارها به روشهایی روی آوردهاند که در نهایت به رشد نقدینگی و افزایش تورم منجر شده است. چاپ پول، استقراض، توزیع منابع بدون پشتوانه تولید و تثبیت مصنوعی قیمتها، بخشی از سیاستهایی بوده که اثرات آن در قالب تورم ظاهر شده است.کارشناسان میگویند اقتصاد سیاسی تورم یعنی جایی که تصمیمات اقتصادی نه صرفاً بر اساس منطق اقتصادی، بلکه تحت تأثیر ملاحظات سیاسی، اجتماعی و کوتاهمدت گرفته میشود. در چنین شرایطی، مهار تورم دشوارتر میشود، زیرا سیاستگذار گاهی بهجای اصلاحات بلندمدت، به دنبال راهحلهای موقت و زودبازده میرود.
دولت، بودجه و چرخه دائمی تورم
یکی از مهمترین ریشههای تورم در ایران، ساختار بودجه و وابستگی آن به درآمدهای ناپایدار است. اقتصاد ایران طی دهههای گذشته به درآمدهای نفتی وابسته بوده و همین مسئله باعث شده بودجه دولتها با نوسانات شدید روبهرو شود.زمانی که درآمد نفتی افزایش پیدا میکند، دولتها معمولاً هزینههای بیشتری انجام میدهند؛ از پروژههای عمرانی گرفته تا افزایش پرداختهای جاری. اما مشکل زمانی آغاز میشود که درآمدها کاهش پیدا کند و هزینهها همچنان بالا باقی بماند.در چنین شرایطی، دولتها با کسری بودجه مواجه میشوند و برای جبران آن معمولاً به استقراض یا افزایش نقدینگی روی میآورند. این روند در نهایت به رشد پایه پولی و افزایش تورم منجر میشود.کارشناسان اقتصادی معتقدند یکی از مشکلات اصلی اقتصاد ایران این است که دولتها اغلب بهجای اصلاح ساختاری بودجه، راهحلهای کوتاهمدت را انتخاب کردهاند. کاهش وابستگی بودجه به نفت، اصلاح نظام مالیاتی و کوچکسازی هزینههای غیرضروری، از جمله اقداماتی است که سالها درباره آن صحبت شده اما اجرای کامل آن دشوار بوده است.از سوی دیگر، سیاستهای حمایتی نیز در بسیاری از موارد بدون پشتوانه تولید اجرا شدهاند. پرداخت یارانههای گسترده، تثبیت قیمت برخی کالاها یا توزیع منابع نقدی، اگرچه ممکن است در کوتاهمدت بخشی از فشار اقتصادی را کاهش دهد، اما در بلندمدت میتواند به رشد نقدینگی و تورم بیشتر منجر شود.در همین حال، نرخ ارز نیز به یکی از مهمترین عوامل تورم در ایران تبدیل شده است. اقتصاد ایران به واردات مواد اولیه، کالاهای واسطهای و تجهیزات وابستگی قابل توجهی دارد و هر افزایش در نرخ دلار، مستقیماً هزینه تولید و قیمت کالاها را بالا میبرد.بسیاری از تحلیلگران میگویند سیاستهای ارزی در ایران نیز بیش از آنکه اقتصادی باشد، تحت تأثیر ملاحظات سیاسی قرار گرفته است. در برخی دورهها، دولتها تلاش کردهاند نرخ ارز را بهصورت مصنوعی کنترل کنند، اما این سیاستها در نهایت با جهشهای شدید ارزی همراه شده است.همین جهشها معمولاً موج تازهای از تورم ایجاد کردهاند و بازار را وارد دورهای از بیثباتی کردهاند. مردم نیز بهمرور به این چرخه عادت کردهاند؛ چرخهای که در آن افزایش نرخ ارز، به سرعت خود را در قیمت کالاها نشان میدهد.
تورم و فرسایش جامعه
تورم فقط یک عدد اقتصادی نیست؛ پدیدهای است که مستقیماً بر زندگی، رفتار و روان جامعه اثر میگذارد. در کشوری که تورم مزمن وجود دارد، مردم بهتدریج احساس ناامنی اقتصادی پیدا میکنند و برنامهریزی بلندمدت دشوار میشود.در ایران، بسیاری از خانوادهها تجربه کردهاند که پساندازهایشان در مدت کوتاهی ارزش خود را از دست داده است. همین مسئله باعث شده نگاه مردم به پول، سرمایهگذاری و حتی آینده تغییر کند.کارشناسان اجتماعی معتقدند تورم مزمن میتواند اعتماد عمومی را کاهش دهد. زمانی که مردم احساس کنند ارزش درآمدشان مدام کمتر میشود، نگرانی درباره آینده افزایش پیدا میکند و رفتارهای اقتصادی کوتاهمدت جایگزین نگاه بلندمدت میشود.در چنین شرایطی، بسیاری از مردم ترجیح میدهند داراییهای خود را به ارز، طلا، مسکن یا کالا تبدیل کنند تا ارزش پولشان حفظ شود. این رفتارها خود میتواند به افزایش بیشتر تورم و التهاب بازارها منجر شود.تورم همچنین شکاف طبقاتی را عمیقتر میکند. گروههایی که درآمد ثابت دارند، مانند کارگران، کارمندان و بازنشستگان، معمولاً بیشترین آسیب را از تورم میبینند، زیرا درآمد آنها با سرعتی کمتر از رشد قیمتها افزایش پیدا میکند.در مقابل، افرادی که داراییهایی مانند ملک، ارز یا سرمایه دارند، در برخی مواقع میتوانند بخشی از اثر تورم را جبران کنند. همین مسئله باعث شده تورم در ایران فقط یک بحران اقتصادی نباشد، بلکه به مسئلهای اجتماعی و طبقاتی نیز تبدیل شود.از سوی دیگر، تورم بر فرهنگ اقتصادی جامعه نیز اثر گذاشته است. در فضایی که قیمتها دائماً تغییر میکنند، نگاه به سرمایهگذاری بلندمدت، تولید و کارآفرینی تضعیف میشود و فعالیتهای کوتاهمدت و سوداگرانه رشد میکند.برخی اقتصاددانان معتقدند تورم مزمن حتی میتواند اخلاق اقتصادی جامعه را تحت تأثیر قرار دهد. زمانی که ارزش پول بهسرعت کاهش پیدا میکند، انگیزه برای پسانداز و برنامهریزی بلندمدت کمتر میشود و رفتارهای هیجانی در بازار افزایش پیدا میکند.در همین حال، جوانان نیز از مهمترین قربانیان تورم هستند. افزایش هزینه مسکن، آموزش، درمان و زندگی روزمره باعث شده بسیاری از جوانان نتوانند آینده اقتصادی خود را پیشبینی کنند. همین مسئله بر ازدواج، مهاجرت و کیفیت زندگی نسل جدید اثر گذاشته است.
آیا میتوان چرخه تورم را شکست؟
بسیاری از کارشناسان اقتصادی معتقدند مهار تورم در ایران فقط با اقدامات مقطعی ممکن نیست و نیازمند اصلاحات عمیق ساختاری است. تا زمانی که اقتصاد کشور با کسری بودجه مزمن، وابستگی به نفت، بیثباتی ارزی و رشد نقدینگی روبهرو باشد، تورم نیز ادامه خواهد داشت.یکی از مهمترین راهکارها، ایجاد انضباط مالی در بودجه دولت است. دولتها باید بتوانند هزینههای خود را با درآمدهای پایدار هماهنگ کنند و از تأمین کسری بودجه از طریق چاپ پول فاصله بگیرند.اصلاح نظام بانکی نیز اهمیت زیادی دارد. برخی کارشناسان معتقدند بخشی از رشد نقدینگی در ایران ناشی از عملکرد نظام بانکی و خلق پول گسترده است. کنترل این روند میتواند به کاهش فشار تورمی کمک کند.از سوی دیگر، ثبات سیاسی و اقتصادی نقش مهمی در کنترل تورم دارد. اقتصادهایی که با بیثباتی مداوم روبهرو هستند، معمولاً تورم بالاتری را تجربه میکنند، زیرا نااطمینانی باعث افزایش رفتارهای احتیاطی و سفتهبازی میشود.کارشناسان همچنین بر اهمیت استقلال سیاستگذاری اقتصادی تأکید میکنند. آنها معتقدند تصمیمات اقتصادی باید بر پایه منطق بلندمدت و علمی گرفته شود، نه صرفاً ملاحظات کوتاهمدت سیاسی.در همین حال، توسعه تولید و افزایش بهرهوری نیز نقش مهمی در مهار تورم دارد. اقتصادی که بتواند کالا و خدمات بیشتری تولید کند، در برابر رشد نقدینگی مقاومت بیشتری خواهد داشت.بسیاری از تحلیلگران میگویند مهمترین نیاز امروز اقتصاد ایران، بازگشت اعتماد است؛ اعتماد مردم به ثبات بازار، ارزش پول ملی و آینده اقتصادی. بدون این اعتماد، حتی سیاستهای ضدتورمی نیز اثر محدودتری خواهند داشت.واقعیت این است که تورم در ایران فقط نتیجه چند تصمیم اشتباه اقتصادی نیست، بلکه حاصل سالها سیاستگذاری پیچیده، وابستگی به درآمدهای نفتی، بیثباتی ساختاری و غلبه نگاه کوتاهمدت بر اقتصاد است.اقتصاد سیاسی تورم یعنی جایی که سیاست و اقتصاد آنقدر به هم گره خوردهاند که حل بحران تورم بدون اصلاحات عمیق در هر دو حوزه دشوار خواهد بود.در نهایت، مهار تورم فقط به معنای کنترل قیمتها نیست؛ بلکه به معنای بازگرداندن ثبات، امید و امکان برنامهریزی به زندگی مردم است. جامعهای که هر روز نگران کاهش ارزش پول و افزایش هزینههای زندگی باشد، بهتدریج فرسوده میشود و این فرسایش، فقط اقتصادی نخواهد بود.
