خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس صنعت- امنیت غذایی یکی از مهمترین مؤلفههای امنیت ملی در جهان امروز به شمار میرود. اگر در گذشته مفهوم امنیت بیشتر با قدرت نظامی، مرزهای جغرافیایی و توان دفاعی کشورها تعریف میشد، اکنون توانایی تأمین غذای کافی، سالم و پایدار برای شهروندان به یکی از مهمترین شاخصهای قدرت و ثبات کشورها تبدیل شده است. در شرایطی که جمعیت جهان رو به افزایش است، تغییرات اقلیمی شدت گرفته، منابع آب و خاک با محدودیتهای جدی روبهرو شدهاند و زنجیرههای تأمین جهانی بیش از هر زمان دیگری در معرض بحران قرار دارند، مسئله امنیت غذایی از یک موضوع صرفاً کشاورزی به یک دغدغه راهبردی تبدیل شده است.

حسین جلیلی بال / امنیت غذایی زمانی محقق میشود که همه افراد جامعه در هر زمان به غذای کافی، سالم، مغذی و قابل دسترس دسترسی داشته باشند. این مفهوم تنها به میزان تولید محصولات کشاورزی محدود نمیشود، بلکه شامل دسترسی اقتصادی، پایداری عرضه، کیفیت محصولات و توان کشور برای مقابله با بحرانهای احتمالی نیز هست. در چنین شرایطی، وابستگی بیش از حد به واردات مواد غذایی و نهادههای تولید میتواند به یکی از مهمترین نقاط ضعف اقتصادی و اجتماعی کشورها تبدیل شود.در دهههای اخیر، بسیاری از کشورها به دلیل مزیتهای نسبی، محدودیت منابع یا سیاستهای اقتصادی خاص، بخشی از نیازهای غذایی خود را از طریق واردات تأمین کردهاند. این رویکرد در شرایط عادی ممکن است از نظر اقتصادی توجیهپذیر باشد، اما تجربه بحرانهای جهانی نشان داده است که اتکای بیش از اندازه به بازارهای خارجی میتواند امنیت غذایی را با تهدیدهای جدی مواجه کند. هرگونه اختلال در تجارت جهانی، افزایش قیمتهای بینالمللی، تحریمهای اقتصادی، درگیریهای منطقهای یا بحرانهای اقلیمی میتواند روند تأمین مواد غذایی را با مشکل روبهرو سازد و آثار آن به سرعت در زندگی مردم نمایان شود.وابستگی غذایی تنها به واردات محصولات نهایی محدود نیست. در بسیاری از کشورها، بخش قابل توجهی از نهادههای تولید کشاورزی از جمله بذر، کود، سموم، خوراک دام و تجهیزات مورد نیاز از خارج تأمین میشود. در چنین شرایطی حتی اگر تولید داخلی نیز وجود داشته باشد، هرگونه اختلال در تأمین این نهادهها میتواند ظرفیت تولید را کاهش داده و فشار مضاعفی بر بازار مواد غذایی وارد کند. به همین دلیل کارشناسان امنیت غذایی معتقدند که استقلال نسبی در زنجیره تولید غذا به اندازه تولید محصول نهایی اهمیت دارد.
آسیبپذیری اقتصادهای وابسته در برابر بحرانهای جهانی
تحولات سالهای اخیر نمونههای متعددی از شکنندگی زنجیرههای تأمین جهانی را آشکار کرده است. همهگیری کرونا، تنشهای ژئوپلیتیکی، جنگها و بحرانهای اقلیمی نشان دادند که حتی پیشرفتهترین اقتصادهای جهان نیز در برابر اختلال در تجارت بینالمللی آسیبپذیر هستند. در دوره شیوع کرونا بسیاری از کشورها برای حفظ ذخایر داخلی خود محدودیتهایی بر صادرات مواد غذایی اعمال کردند. این تصمیمات باعث شد کشورهایی که وابستگی بالایی به واردات داشتند با افزایش قیمتها و دشواری در تأمین برخی کالاهای اساسی مواجه شوند.جنگها و تنشهای منطقهای نیز میتوانند بازار جهانی غذا را دچار نوسان کنند. بسیاری از محصولات راهبردی جهان مانند گندم، ذرت، روغنهای خوراکی و کودهای شیمیایی در تعداد محدودی از کشورها تولید میشوند. هرگونه اختلال در تولید یا صادرات این کشورها میتواند آثار گستردهای بر بازار جهانی داشته باشد. افزایش ناگهانی قیمت مواد غذایی معمولاً بیشترین فشار را بر خانوارهای کمدرآمد وارد میکند و میتواند به تشدید فقر، نابرابری و نارضایتی اجتماعی منجر شود.از سوی دیگر، وابستگی غذایی میتواند فشارهای ارزی را نیز افزایش دهد. کشورهایی که بخش بزرگی از نیاز غذایی خود را از خارج تأمین میکنند، ناچارند منابع ارزی قابل توجهی را به واردات اختصاص دهند. در شرایط کاهش درآمدهای ارزی یا نوسانات نرخ ارز، هزینه واردات افزایش مییابد و این موضوع مستقیماً بر قیمت مواد غذایی اثر میگذارد. در نتیجه، امنیت غذایی به مسئلهای فراتر از کشاورزی تبدیل شده و به سیاستهای پولی، ارزی و تجاری نیز گره میخورد.تغییرات اقلیمی نیز یکی دیگر از عوامل تشدیدکننده آسیبپذیری غذایی است. خشکسالیهای گسترده، سیلابها، افزایش دما و کاهش منابع آبی در بسیاری از مناطق جهان موجب کاهش تولید محصولات کشاورزی شده است. در چنین شرایطی کشورهایی که فاقد برنامهریزی بلندمدت برای مدیریت منابع و توسعه تولید داخلی هستند، بیش از دیگران در معرض بحران قرار میگیرند. رقابت فزاینده برای دسترسی به منابع غذایی در آینده میتواند امنیت اقتصادی و اجتماعی بسیاری از کشورها را تحت تأثیر قرار دهد.
خودکفایی هوشمند؛ راهبردی برای تقویت امنیت غذایی
در سالهای اخیر مفهوم خودکفایی در حوزه غذا بار دیگر مورد توجه دولتها و سیاستگذاران قرار گرفته است. با این حال کارشناسان تأکید میکنند که خودکفایی به معنای تولید همه محصولات در داخل کشور نیست. آنچه اهمیت دارد دستیابی به سطحی از توانمندی است که کشور بتواند در شرایط بحران، نیازهای اساسی خود را تأمین کرده و وابستگی خطرناک به واردات نداشته باشد.خودکفایی هوشمند بر توسعه تولید محصولاتی تمرکز دارد که نقش راهبردی در امنیت غذایی دارند. محصولاتی مانند گندم، برنج، جو، ذرت، دانههای روغنی و محصولات پروتئینی معمولاً در اولویت سیاستهای امنیت غذایی قرار میگیرند. در کنار این مسئله، افزایش بهرهوری در بخش کشاورزی اهمیت ویژهای دارد. بسیاری از کشورها بدون گسترش سطح زیر کشت و تنها از طریق فناوریهای نوین، مدیریت منابع آب، اصلاح بذرها و مکانیزاسیون توانستهاند تولید خود را افزایش دهند.سرمایهگذاری در زیرساختهای کشاورزی نیز از ارکان اصلی امنیت غذایی به شمار میرود. توسعه شبکههای آبیاری نوین، ایجاد انبارهای استاندارد، تقویت صنایع تبدیلی و کاهش ضایعات محصولات کشاورزی میتواند ظرفیت تأمین غذا را به شکل قابل توجهی افزایش دهد. برآوردها نشان میدهد بخش قابل توجهی از مواد غذایی در مراحل تولید، حملونقل و توزیع از بین میرود؛ موضوعی که با مدیریت صحیح میتواند بخشی از نیازهای غذایی کشورها را بدون افزایش تولید جبران کند.حمایت از کشاورزان نیز در این میان نقش تعیینکنندهای دارد. تولیدکنندگان زمانی میتوانند در مسیر افزایش تولید حرکت کنند که از ثبات سیاستها، دسترسی به نهادههای مورد نیاز و حمایتهای مالی مناسب برخوردار باشند. ایجاد بازارهای پایدار، تسهیل دسترسی به تسهیلات و کاهش ریسکهای تولید از جمله اقداماتی است که میتواند انگیزه سرمایهگذاری در بخش کشاورزی را افزایش دهد.در کنار تولید داخلی، تشکیل ذخایر راهبردی مواد غذایی نیز اهمیت زیادی دارد. بسیاری از کشورها برای مقابله با بحرانهای احتمالی، ذخایر مشخصی از کالاهای اساسی را نگهداری میکنند تا در صورت بروز اختلال در بازارهای جهانی بتوانند نیازهای جامعه را برای مدتی تأمین کنند. این ذخایر علاوه بر افزایش امنیت غذایی، نقش مهمی در کنترل نوسانات بازار داخلی دارند.
آینده امنیت غذایی در جهان پرریسک
تحولات جهانی نشان میدهد که امنیت غذایی در دهههای آینده به یکی از مهمترین موضوعات سیاستگذاری عمومی تبدیل خواهد شد. رشد جمعیت، کاهش منابع طبیعی، بحران آب، تغییرات اقلیمی و تنشهای ژئوپلیتیکی همگی عواملی هستند که اهمیت برنامهریزی برای تأمین پایدار غذا را افزایش میدهند. در چنین شرایطی کشورهایی موفقتر خواهند بود که از امروز برای کاهش وابستگی، افزایش بهرهوری و تقویت زنجیرههای تأمین داخلی برنامهریزی کنند.امنیت غذایی دیگر صرفاً یک موضوع کشاورزی نیست؛ بلکه بخشی از امنیت اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی کشورها محسوب میشود. جامعهای که از دسترسی پایدار به مواد غذایی برخوردار باشد، در برابر بحرانها مقاومتر خواهد بود و توان بیشتری برای حفظ ثبات و توسعه خواهد داشت. در مقابل، وابستگی شدید به واردات میتواند کشورها را در برابر شوکهای خارجی آسیبپذیر کند و هزینههای سنگینی بر اقتصاد و معیشت مردم تحمیل نماید.بنابراین راهبرد اصلی در دنیای امروز نه انزوای اقتصادی و نه وابستگی کامل به بازارهای جهانی است، بلکه ایجاد تعادلی هوشمندانه میان تولید داخلی، تجارت خارجی و مدیریت راهبردی منابع غذایی است. چنین رویکردی میتواند ضمن بهرهگیری از مزایای تجارت جهانی، امنیت غذایی کشور را در برابر بحرانهای پیشبینینشده تضمین کند و زمینهساز توسعه پایدار در بلندمدت باشد.

