تجارت پشت درهای بسته
وقتی هزینه از دست رفتن فرصتها دیده نمیشود
خلاصه خبر
در اقتصاد، معمولاً درباره هزینهها صحبت میکنیم؛ هزینه تولید، هزینه حملونقل، هزینه تأمین مالی یا هزینه نیروی انسانی. اما یکی از مهمترین هزینههایی که کمتر مورد توجه قرار میگیرد، «هزینه فرصتهای از دست رفته» است.

گاهی یک اقتصاد نه به دلیل کمبود منابع، بلکه به دلیل از دست دادن فرصتها آسیب میبیند. فرصتهایی که میتوانستند به سرمایهگذاری، اشتغال، تولید و رشد اقتصادی تبدیل شوند، اما در میان لایههای مختلف مقررات، محدودیتها و فرآیندهای اداری متوقف میشوند. امروز بخش مهمی از فعالان اقتصادی کشور با چنین وضعیتی مواجه هستند. مسئله بسیاری از بنگاهها دیگر پیدا کردن بازار یا مشتری نیست. بسیاری از آنها تأمینکننده دارند، منابع مالی دارند و حتی برنامه توسعه دارند؛ اما برای استفاده از ظرفیتهای خود با موانعی روبهرو هستند که الزاماً اقتصادی نیستند. در سالهای گذشته، سیاستهای مختلفی برای مدیریت تجارت خارجی طراحی شدهاند. بخشی از این سیاستها در زمان خود ممکن است پاسخ به شرایط خاص اقتصادی بوده باشند، اما هر سیاستی نیازمند بازنگری مستمر است. زیرا شرایط اقتصاد تغییر میکند و ابزارهایی که زمانی راهحل بودهاند، ممکن است در مقطعی دیگر خود به بخشی از مسئله تبدیل شوند. یکی از مهمترین ویژگیهای یک اقتصاد پویا، توانایی آن در استفاده سریع از ظرفیتهای موجود است. هنگامی که یک بنگاه اقتصادی امکان تأمین کالا، واردات مواد اولیه یا توسعه فعالیت خود را دارد، منطق اقتصادی حکم میکند که مسیر فعالیت قانونی و شفاف برای آن هموار باشد. زیرا هر روز تأخیر در فعالیت اقتصادی، به معنای از دست رفتن بخشی از فرصتهای تولید و اشتغال است. در دنیای امروز، رقابت کشورها دیگر فقط بر سر جذب سرمایه نیست؛ بلکه بر سر سرعت تصمیمگیری است. اقتصادهایی موفقتر هستند که بتوانند میان نیاز به نظارت و ضرورت تسهیل فعالیتهای اقتصادی تعادل برقرار کنند. فعال اقتصادی میتواند با ریسک کنار بیاید، اما با بلاتکلیفی دشوارتر کنار میآید. سرمایهگذار میتواند محدودیت مشخص را در محاسبات خود لحاظ کند، اما نمیتواند برای شرایطی برنامهریزی کند که قواعد آن بهطور کامل روشن نیست. به همین دلیل یکی از مهمترین داراییهای هر اقتصاد، پیشبینیپذیری است. هرچه فعال اقتصادی تصویر روشنتری از آینده داشته باشد، احتمال سرمایهگذاری، توسعه و افزایش تولید بیشتر خواهد شد. موضوع تنها واردات یا تجارت نیست. مسئله اصلی سرعت واکنش اقتصاد به نیازهای خود است. در شرایطی که زنجیرههای تأمین جهانی با چالشهای متعددی روبهرو هستند و تحولات منطقهای میتواند مسیرهای تجاری را تحت تأثیر قرار دهد، انعطافپذیری اقتصادی به یک ضرورت تبدیل شده است. اقتصادی که بتواند در کوتاهترین زمان مواد اولیه، تجهیزات و کالاهای مورد نیاز خود را تأمین کند، در برابر شوکهای احتمالی مقاومتر خواهد بود. در مقابل، هر عاملی که زمان تصمیمگیری و اجرای فعالیتهای اقتصادی را افزایش دهد، بخشی از توان رقابتی اقتصاد را کاهش خواهد داد. نکته مهم دیگر آن است که محدودیتهای اداری تنها بر شرکتهای بزرگ اثر نمیگذارند. در بسیاری از موارد، بنگاههای کوچک و متوسط بیشترین آسیب را از این وضعیت متحمل میشوند. شرکتهای بزرگ معمولاً منابع و امکانات بیشتری برای عبور از پیچیدگیها دارند، اما شرکتهای کوچک و متوسط بخش عمدهای از انرژی خود را صرف تطبیق با همین فرآیندها میکنند. در حالی که در بسیاری از کشورها، سیاستگذاری اقتصادی بر تقویت بنگاههای کوچک و متوسط متمرکز شده است، این بنگاهها در ایران همچنان با چالشهایی مواجهاند که بخشی از آنها ارتباط مستقیمی با فضای کسبوکار و فرآیندهای اجرایی دارد. شاید زمان آن رسیده باشد که به جای پرسش از میزان محدودیتها، درباره میزان ظرفیتهای بلااستفاده اقتصاد صحبت کنیم. ظرفیتهایی که در بنگاهها، سرمایهها، نیروی انسانی و بازارهای کشور وجود دارند، اما هنوز بهطور کامل فعال نشدهاند. تجربه جهانی نشان میدهد هیچ اقتصادی از مسیر دشوارتر کردن فعالیتهای قانونی و مولد به رشد پایدار نرسیده است. رشد اقتصادی زمانی شکل میگیرد که سرمایهگذار، تولیدکننده و تاجر بتوانند بخش بیشتری از زمان و منابع خود را صرف خلق ارزش کنند، نه عبور از موانع غیرضروری. اقتصاد ایران امروز بیش از هر زمان دیگری به آزادسازی ظرفیتهای موجود نیاز دارد. شاید مهمترین سرمایهای که میتوان در اختیار فعالان اقتصادی قرار داد، نه تسهیلات جدید و نه منابع بیشتر، بلکه کاهش هزینههای پنهانی باشد که از محل پیچیدگیها، تأخیرها و محدودیتهای غیرضروری بر اقتصاد تحمیل میشود. در نهایت، رشد اقتصادی فقط حاصل ایجاد فرصتهای جدید نیست؛ گاهی نتیجه حذف موانعی است که مانع استفاده از فرصتهای موجود شدهاند.

