گزارش اقتصاد پویا از نبرد برای جذب سرمایه، تجارت و فناوری؛
بازگشت ایران به رقابت منطقهای
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس تجارت - مناطق آزاد در جهان امروز دیگر صرفاً محدودههایی برای معافیتهای مالیاتی یا تسهیل واردات و صادرات نیستند، بلکه به ابزارهای راهبردی دولتها برای جذب سرمایهگذاری خارجی، توسعه صادرات، انتقال فناوری و ایجاد اشتغال تبدیل شدهاند. در خاورمیانه و آسیای غربی نیز رقابت فشردهای میان کشورها برای تبدیل مناطق آزاد به موتور محرک اقتصاد ملی شکل گرفته است. در این میان، ایران با برخورداری از موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز، دسترسی همزمان به آبهای آزاد، بازارهای آسیای میانه، قفقاز و خاورمیانه و همچنین منابع گسترده انسانی و طبیعی، ظرفیتهای قابل توجهی برای توسعه مناطق آزاد در اختیار دارد. با این حال، عملکرد مناطق آزاد ایران در مقایسه با رقبای منطقهای نشان میدهد که فاصله معناداری میان ظرفیتهای بالقوه و دستاوردهای واقعی وجود دارد.

رضا قیدر / طی دو دهه اخیر کشورهای منطقه سرمایهگذاری گستردهای برای توسعه مناطق آزاد خود انجام دادهاند. امارات متحده عربی، ترکیه، عربستان سعودی، قطر و حتی جمهوری آذربایجان تلاش کردهاند با ارائه مشوقهای متنوع، زیرساختهای مدرن و قوانین شفاف، سهم بیشتری از تجارت جهانی و سرمایهگذاری خارجی را جذب کنند. در مقابل، مناطق آزاد ایران اگرچه از برخی مزیتهای رقابتی برخوردار هستند، اما با چالشهایی همچون ناپایداری مقررات، محدودیتهای بینالمللی، ضعف زیرساختها و بروکراسی اداری مواجهاند که مانع بهرهبرداری کامل از ظرفیتهای موجود شده است.رقابت امروز میان مناطق آزاد دیگر صرفاً رقابت بر سر جذب کالا یا شرکتهای بازرگانی نیست؛ بلکه کشورها برای میزبانی شرکتهای دانشبنیان، صنایع پیشرفته، مراکز مالی، استارتآپهای بینالمللی و زنجیرههای تأمین جهانی با یکدیگر رقابت میکنند. در چنین شرایطی، مناطق آزاد ایران ناگزیرند خود را با استانداردهای جدید جهانی تطبیق دهند تا بتوانند در این میدان رقابتی جایگاه مؤثرتری کسب کنند.
مزیتهای ایران در رقابت منطقهای
ایران از منظر جغرافیایی یکی از مهمترین کشورهای منطقه محسوب میشود. قرار گرفتن در چهارراه اتصال شرق و غرب و همچنین دسترسی همزمان به خلیج فارس، دریای عمان، دریای خزر و بازارهای پیرامونی، مزیتی است که بسیاری از کشورهای منطقه از آن برخوردار نیستند. مناطق آزادی مانند کیش، قشم، چابهار، انزلی، ارس و اروند هر یک ظرفیتهای متفاوتی در حوزه تجارت، ترانزیت، گردشگری و تولید دارند.منطقه آزاد چابهار به عنوان تنها بندر اقیانوسی ایران میتواند به حلقه اتصال اقتصاد ایران با شبهقاره هند، آسیای جنوب شرقی و بازارهای جهانی تبدیل شود. منطقه آزاد انزلی نیز به واسطه قرار گرفتن در کریدور شمال ـ جنوب، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه تجارت با روسیه، کشورهای حوزه قفقاز و آسیای مرکزی دارد. منطقه آزاد ارس نیز به دلیل همجواری با ارمنستان، جمهوری آذربایجان و ترکیه میتواند نقش مهمی در صادرات صنعتی و ترانزیت منطقهای ایفا کند.از سوی دیگر، بازار داخلی بزرگ ایران با جمعیتی بیش از ۸۰ میلیون نفر، یکی از مهمترین مزیتهای رقابتی کشور محسوب میشود. بسیاری از مناطق آزاد منطقه عمدتاً بر صادرات مجدد و خدمات لجستیکی تمرکز دارند، در حالی که مناطق آزاد ایران علاوه بر دسترسی به بازارهای خارجی، امکان ارتباط با یک بازار مصرف گسترده داخلی را نیز در اختیار سرمایهگذاران قرار میدهند.هزینه نیروی انسانی در ایران نیز نسبت به بسیاری از کشورهای رقیب پایینتر است و سطح دانش فنی و تخصصی نیروی کار ایرانی در حوزههای صنعتی، فناوری و مهندسی مزیت قابل توجهی به شمار میرود. این ویژگی میتواند زمینه مناسبی برای استقرار صنایع تولیدی و دانشبنیان در مناطق آزاد کشور فراهم کند.با وجود این مزیتها، تجربه سالهای گذشته نشان داده است که برخورداری از ظرفیتهای طبیعی و جغرافیایی به تنهایی برای موفقیت کافی نیست. آنچه مناطق آزاد موفق منطقه را از بسیاری از مناطق آزاد ایران متمایز میکند، کیفیت حکمرانی اقتصادی، ثبات قوانین و سهولت فعالیت اقتصادی است.
رقبای منطقهای چگونه پیش افتادند؟
امارات متحده عربی نمونهای موفق از توسعه مناطق آزاد در منطقه محسوب میشود. این کشور توانسته با ایجاد محیطی باثبات، ارائه خدمات دیجیتال، تسهیل صدور مجوزها و تضمین حقوق سرمایهگذاران، بسیاری از شرکتهای بینالمللی را جذب کند. مناطق آزاد این کشور به مراکز مهم تجارت، حملونقل، فناوری و خدمات مالی تبدیل شدهاند و سهم قابل توجهی در تولید ناخالص داخلی امارات دارند.ترکیه نیز با تکیه بر موقعیت جغرافیایی خود و نزدیکی به بازار اروپا، مناطق آزاد را به بستری برای توسعه صادرات صنعتی تبدیل کرده است. حضور شرکتهای بینالمللی، دسترسی آسان به شبکههای حملونقل و پیوند مؤثر بازنجیرههای تولید جهانی از مهمترین عوامل موفقیت این کشور محسوب میشوند.عربستان سعودی نیز در سالهای اخیر با اجرای برنامههای تحول اقتصادی و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، سرمایهگذاری گستردهای در توسعه مناطق ویژه اقتصادی و آزاد انجام داده است. این کشور تلاش میکند با جذب فناوریهای نوین، صنایع پیشرفته و سرمایهگذاران خارجی، جایگاه خود را در اقتصاد جهانی ارتقا دهد.حتی کشورهای کوچکتر منطقه نیز به اهمیت مناطق آزاد پی بردهاند. جمهوری آذربایجان با ایجاد مناطق اقتصادی جدید در امتداد کریدورهای حملونقل بینالمللی و توسعه زیرساختهای لجستیکی، در حال تبدیل شدن به یکی از بازیگران مهم تجارت ترانزیتی منطقه است.وجه مشترک بسیاری از این کشورها، تمرکز بر ایجاد محیطی قابل پیشبینی برای سرمایهگذاران است. سرمایهگذار خارجی پیش از هر چیز به ثبات قوانین، سرعت انجام امور اداری، دسترسی به خدمات مالی و امکان انتقال سرمایه توجه میکند. در بسیاری از موارد، این عوامل از میزان معافیتهای مالیاتی نیز اهمیت بیشتری دارند.
مسیر پیشروی مناطق آزاد ایران
رقابت منطقهای در سالهای آینده احتمالاً شدیدتر خواهد شد. گسترش کریدورهای حملونقل، تحول دیجیتال، توسعه اقتصاد سبز و افزایش نقش فناوری در تجارت جهانی، الزامات جدیدی را پیش روی مناطق آزاد قرار داده است. در چنین فضایی، مناطق آزاد ایران برای حفظ و ارتقای جایگاه خود نیازمند اصلاحات ساختاری و رویکردی جدید هستند.نخستین ضرورت، ایجاد ثبات در قوانین و مقررات است. تغییرات مکرر دستورالعملها و بخشنامهها میتواند اعتماد سرمایهگذاران را کاهش دهد و جذابیت اقتصادی مناطق آزاد را تحت تأثیر قرار دهد. سرمایهگذاری بلندمدت نیازمند افق روشن و قابل پیشبینی است.دومین مسئله، توسعه زیرساختهای لجستیکی و حملونقل است. بنادر، فرودگاهها، خطوط ریلی، جادهها و زیرساختهای دیجیتال نقش تعیینکنندهای در موفقیت مناطق آزاد دارند. هرچه هزینه و زمان جابهجایی کالا کاهش یابد، جذابیت اقتصادی این مناطق افزایش پیدا میکند.موضوع دیگر، حرکت از تجارت صرف به سمت تولید و فناوری است. بسیاری از مناطق آزاد ایران طی سالهای گذشته بیش از آنکه به مراکز تولید صادراتمحور تبدیل شوند، به فعالیتهای تجاری و وارداتی وابسته بودهاند. در حالی که تجربه کشورهای موفق نشان میدهد توسعه صنایع دانشبنیان، تولید پیشرفته و خدمات فناورانه میتواند ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند.همچنین بهرهگیری از ظرفیت اقتصاد دیجیتال، دولت هوشمند و خدمات الکترونیک میتواند فرآیندهای اداری را تسهیل کرده و هزینههای فعالیت اقتصادی را کاهش دهد. امروزه سرمایهگذاران انتظار دارند بسیاری از خدمات مورد نیاز خود را به صورت آنلاین و در کوتاهترین زمان ممکن دریافت کنند.در نهایت، مناطق آزاد ایران باید جایگاه خود را در کریدورهای بینالمللی بازتعریف کنند. اتصال مؤثر به مسیرهای ترانزیتی شمال ـ جنوب و شرق ـ غرب میتواند نقش ایران را در تجارت منطقهای تقویت کرده و فرصتهای جدیدی برای جذب سرمایه و توسعه صادرات فراهم آورد.واقعیت آن است که رقابت میان مناطق آزاد منطقه وارد مرحلهای تازه شده است. دیگر صرف ایجاد یک منطقه آزاد یا ارائه معافیتهای مالیاتی نمیتواند موفقیت را تضمین کند. کشورهایی در این رقابت پیشتاز خواهند بود که بتوانند محیطی امن، شفاف، کارآمد و فناورانه برای فعالیت اقتصادی فراهم کنند. ایران از ظرفیتهای کمنظیری برای حضور موفق در این رقابت برخوردار است، اما تبدیل این ظرفیتها به مزیتهای عملیاتی نیازمند اصلاحات عمیق، سرمایهگذاری هدفمند و نگاه بلندمدت به توسعه مناطق آزاد است. آینده این مناطق نه فقط به موقعیت جغرافیایی، بلکه به کیفیت حکمرانی اقتصادی و توانایی آنها در پاسخگویی به نیازهای اقتصاد جهانی وابسته خواهد بود.

