گزارش «اقتصاد پویا» از سهمیه جدید سوخت بخش کشاورزی؛
امنیت غذایی بدون انرژی ممکن نیست
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - بخش کشاورزی ایران در سالهای اخیر همزمان با بحرانهای متعددی از جمله خشکسالی، افزایش هزینههای تولید، کمبود نهادهها، نوسانات قیمت، کاهش منابع آبی و فرسودگی ماشینآلات روبهرو بوده است. در چنین شرایطی، تأمین بهموقع سوخت مورد نیاز تراکتورها، کمباینها، پمپهای آب و سایر تجهیزات کشاورزی به یکی از مهمترین دغدغههای بهرهبرداران این بخش تبدیل شده است. هرگونه اختلال در دسترسی به سوخت، بهویژه در فصل کاشت، داشت و برداشت، میتواند زنجیره تولید محصولات کشاورزی را مختل کرده و پیامدهای آن بهصورت مستقیم در بازار مواد غذایی، قیمت محصولات و حتی امنیت غذایی کشور نمایان شود. از همین رو، تصمیم اخیر برای اختصاص ۱۰۰ میلیون لیتر سوخت به ماشینآلات کشاورزی در ماههای مرداد و شهریور را میتوان اقدامی مهم در راستای حمایت از تولید دانست؛ هرچند کارشناسان معتقدند این تصمیم زمانی اثربخش خواهد بود که توزیع سوخت بهصورت دقیق، عادلانه و بدون بروکراسی انجام شود.

حسین قیدر / رئیس کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست مجلس شورای اسلامی اعلام کرده است که با پیگیریهای مستمر این کمیسیون و همکاری وزارت نفت، شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی و سایر دستگاههای مرتبط، مقرر شده است ۱۰۰ میلیون لیتر سوخت بهعنوان سهمیه تکمیلی در اختیار بخش کشاورزی قرار گیرد. این تصمیم پس از نشستهای مشترک میان وزارت نفت، وزارت جهاد کشاورزی، ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز و دیگر دستگاههای مسئول اتخاذ شده و هدف اصلی آن، کاهش نگرانی کشاورزان در اوج فصل فعالیتهای زراعی و برداشت محصولات عنوان شده است.اگرچه این تصمیم از سوی بسیاری از فعالان بخش کشاورزی مثبت ارزیابی شده، اما تجربه سالهای گذشته نشان داده است که فاصله میان تصویب یک مصوبه و اجرای کامل آن، گاهی به اندازهای زیاد است که بخش مهمی از آثار مثبت آن از بین میرود. به همین دلیل، آنچه بیش از اصل اختصاص سوخت اهمیت دارد، نحوه توزیع، زمانبندی تحویل، شفافیت در تخصیص سهمیه و نظارت بر اجرای آن است.
سوخت؛ حلقه حیاتی زنجیره تولید محصولات کشاورزی
امروزه کشاورزی بدون انرژی تقریباً غیرممکن است. بخش عمده عملیات مکانیزه شامل آمادهسازی زمین، شخم، کاشت، سمپاشی، آبیاری، برداشت و حمل محصول به ماشینآلات وابسته است و تقریباً تمامی این تجهیزات با سوختهای فسیلی فعالیت میکنند. هرگونه وقفه در تأمین گازوئیل یا سایر فرآوردههای نفتی، میتواند روند تولید را متوقف کرده یا هزینههای کشاورزان را به شدت افزایش دهد.ماههای مرداد و شهریور از حساسترین مقاطع تقویم کشاورزی کشور به شمار میروند. در بسیاری از استانها، برداشت محصولات تابستانه، آمادهسازی زمین برای کشتهای بعدی، فعالیت کمباینها، انتقال محصولات به مراکز خرید و آبیاری مزارع در این بازه زمانی انجام میشود. در چنین شرایطی، کمبود سوخت حتی برای چند روز میتواند موجب تأخیر در برداشت، کاهش کیفیت محصولات، افزایش ضایعات و زیان مستقیم تولیدکنندگان شود.در سالهای اخیر، برخی کشاورزان بارها از مشکلات مربوط به دریافت سهمیه سوخت، طولانی بودن فرآیندهای اداری، تفاوت سهمیهها میان استانها و تأخیر در تخصیص گلایه کردهاند. در برخی مناطق نیز به دلیل کمبود سوخت، کشاورزان ناچار به خرید گازوئیل با قیمتهای بالاتر از شبکه رسمی شدهاند که این موضوع هزینه تمامشده تولید را افزایش داده است.از سوی دیگر، افزایش قیمت قطعات یدکی، لاستیک، روغن موتور، کود، سموم و بذر باعث شده هزینه تولید محصولات کشاورزی طی سالهای اخیر رشد قابل توجهی داشته باشد. در چنین شرایطی، تأمین سوخت یارانهای میتواند بخشی از فشار مالی وارد بر تولیدکنندگان را کاهش دهد و مانع از افزایش بیشتر هزینههای تولید شود.کارشناسان معتقدند اختصاص سهمیه تکمیلی سوخت، علاوه بر کمک به استمرار عملیات کشاورزی، از بروز اختلال در زنجیره تأمین مواد غذایی نیز جلوگیری میکند. این موضوع بهویژه در شرایطی که کشور با چالشهای اقتصادی و محدودیتهای مختلف روبهرو است، اهمیت دوچندان پیدا میکند.
امنیت غذایی در گرو حمایت عملی از کشاورزان
در بسیاری از کشورهای جهان، حمایت از بخش کشاورزی نه صرفاً به عنوان یک سیاست اقتصادی، بلکه بهعنوان بخشی از راهبرد امنیت ملی دنبال میشود. تأمین غذای کافی، پایدار و قابل دسترس برای جمعیت، نیازمند آن است که تولیدکنندگان از حداقل امکانات لازم برای ادامه فعالیت برخوردار باشند.اختصاص ۱۰۰ میلیون لیتر سوخت را نیز باید در همین چارچوب ارزیابی کرد. اگر ماشینآلات کشاورزی در زمان مناسب امکان فعالیت نداشته باشند، کاهش تولید، افزایش ضایعات و در نهایت رشد قیمت مواد غذایی دور از انتظار نخواهد بود.رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس نیز با اشاره به همین موضوع تأکید کرده است که تأمین بهموقع سوخت، نقش مهمی در استمرار عملیات کاشت، داشت و برداشت محصولات، جلوگیری از خسارت به تولید و حفظ امنیت غذایی کشور دارد. همچنین اعلام شده که کمیسیون کشاورزی روند اجرای این مصوبه و نحوه تخصیص سوخت را تا زمان اجرای کامل آن پیگیری خواهد کرد.با این حال، برخی کارشناسان هشدار میدهند که حمایت از کشاورزی نباید تنها به تأمین سوخت محدود شود. امروز کشاورزان با مجموعهای از مشکلات ساختاری روبهرو هستند که بدون اصلاح آنها، افزایش تولید پایدار امکانپذیر نخواهد بود.کمبود منابع آب، کاهش بارندگی، فرسودگی ناوگان مکانیزاسیون، دسترسی دشوار به تسهیلات بانکی، افزایش هزینه بیمه محصولات، نوسانات قیمت خرید تضمینی، مشکلات صادرات و ضعف صنایع تبدیلی، از جمله چالشهایی هستند که همچنان بر سر راه توسعه کشاورزی کشور قرار دارند.از این رو، اختصاص سوخت اگرچه اقدامی ضروری است، اما باید بخشی از یک بسته جامع حمایت از تولید باشد؛ بستهای که بتواند همزمان هزینههای تولید را کاهش دهد، بهرهوری را افزایش دهد و انگیزه سرمایهگذاری در این بخش را تقویت کند.
ضرورت مدیریت هوشمند توزیع سوخت و نوسازی کشاورزی
یکی از دغدغههای اصلی در اجرای چنین طرحهایی، نحوه توزیع سوخت و جلوگیری از انحراف سهمیههاست. در سالهای گذشته، موضوع قاچاق سوخت و استفاده خارج از شبکه رسمی همواره یکی از چالشهای جدی کشور بوده است. به همین دلیل، حضور ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز در جلسات تصمیمگیری درباره این سهمیه نشان میدهد که مسئولان تلاش دارند همزمان با حمایت از کشاورزان، از سوءاستفادههای احتمالی نیز جلوگیری کنند.کارشناسان پیشنهاد میکنند تخصیص سوخت بر اساس اطلاعات سامانههای مکانیزاسیون، تعداد ماشینآلات فعال، سطح زیر کشت، نوع محصول و میزان فعالیت واقعی هر بهرهبردار انجام شود تا عدالت بیشتری در توزیع برقرار شود. همچنین استفاده از سامانههای هوشمند، کارتهای سوخت ویژه ماشینآلات کشاورزی و نظارت آنلاین میتواند شفافیت بیشتری در این فرآیند ایجاد کند.از سوی دیگر، بسیاری از ماشینآلات کشاورزی کشور عمر بالایی دارند و مصرف سوخت آنها نسبت به استانداردهای روز جهان بسیار بیشتر است. نوسازی ناوگان مکانیزاسیون علاوه بر کاهش مصرف سوخت، موجب افزایش سرعت عملیات کشاورزی، کاهش هزینهها و ارتقای بهرهوری خواهد شد.سرمایهگذاری در فناوریهای نوین، توسعه ماشینآلات کممصرف، استفاده از سامانههای هوشمند آبیاری و حرکت به سمت کشاورزی دقیق نیز میتواند وابستگی بخش کشاورزی به سوختهای فسیلی را در بلندمدت کاهش دهد.در نهایت، اختصاص ۱۰۰ میلیون لیتر سوخت را باید اقدامی مثبت و ضروری برای عبور از فصل حساس تولید دانست؛ اما موفقیت این تصمیم در گرو اجرای دقیق، توزیع عادلانه و نظارت مستمر خواهد بود. اگر این سهمیه در زمان مناسب به دست کشاورزان واقعی برسد، میتواند از توقف فعالیت ماشینآلات، کاهش تولید و افزایش هزینههای بخش کشاورزی جلوگیری کند. اما اگر مشکلات اجرایی، بروکراسی یا توزیع نامتوازن مانع تحقق این هدف شود، بخشی از فرصت ایجادشده از دست خواهد رفت.بخش کشاورزی امروز بیش از هر زمان دیگری به حمایتهای هدفمند، سیاستهای پایدار و برنامهریزی بلندمدت نیاز دارد. سوخت، تنها یکی از حلقههای این زنجیره است؛ زنجیرهای که از تأمین نهادهها آغاز میشود و تا امنیت غذایی میلیونها ایرانی ادامه پیدا میکند.

