گزارش اقتصاد پویا از فوایدتجارت ایران با کشورهای همسایه؛
رشد اقتصادی در گرو تجارت منطقهای
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس تجارت - ایران با قرار گرفتن در یکی از مهمترین موقعیتهای ژئوپلیتیکی جهان، از ظرفیت کمنظیری برای توسعه تجارت منطقهای برخوردار است. هممرزی با ۱۵ کشور از طریق مرزهای زمینی و دریایی، دسترسی به بازارهای چندصد میلیون نفری، قرار گرفتن در مسیر کریدورهای بینالمللی و برخورداری از منابع عظیم انرژی، همگی مزیتهایی هستند که بسیاری از کشورها از آن بیبهرهاند. با این حال، سهم تجارت ایران از بازار کشورهای همسایه هنوز با ظرفیتهای واقعی فاصله قابل توجهی دارد و بخش مهمی از فرصتهای اقتصادی منطقه در سالهای گذشته به دلایل مختلف از دست رفته است.

رضا قیدر / کارشناسان اقتصادی معتقدند در شرایطی که اقتصاد جهانی با تغییرات سریع در زنجیرههای تأمین، افزایش رقابت منطقهای و شکلگیری مسیرهای جدید تجاری روبهرو شده، کشورهای همسایه میتوانند نخستین و در دسترسترین مقصد برای صادرات کالا و خدمات ایرانی باشند. نزدیکی جغرافیایی، کاهش هزینه حملونقل، اشتراکات فرهنگی و مذهبی با برخی کشورهای منطقه و نیازهای متنوع بازارهای اطراف ایران، فرصتهایی هستند که میتوانند نقش مهمی در افزایش صادرات غیرنفتی، ارزآوری و ایجاد اشتغال ایفا کنند.با این وجود، فعالان اقتصادی بر این باورند که نبود ثبات در سیاستهای تجاری، مشکلات نقلوانتقال پول، ضعف زیرساختهای مرزی، طولانی بودن فرآیندهای گمرکی، محدودیتهای بانکی، ناهماهنگی میان دستگاههای اجرایی و رقابت فشرده سایر کشورها موجب شده است بخشی از بازارهای منطقهای که روزگاری در اختیار تولیدکنندگان ایرانی بود، به تدریج در اختیار رقبایی مانند ترکیه، چین، هند و برخی کشورهای عربی قرار گیرد.امروز پرسش اصلی این است که آیا ایران میتواند سهم خود را از بازار همسایگان افزایش دهد یا فرصتهای طلایی تجارت منطقهای همچنان یکی پس از دیگری از دست خواهد رفت؟ بازارهای همسایه؛ ظرفیت بزرگی که هنوز به طور کامل فعال نشده استهمسایگان ایران از نظر اقتصادی، بازارهایی متنوع با نیازهای متفاوت محسوب میشوند. کشورهای عراق، افغانستان، پاکستان، ترکیه، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکمنستان، کشورهای حوزه خلیج فارس و آسیای مرکزی هر کدام ظرفیتهای متفاوتی برای واردات کالاهای ایرانی دارند. از محصولات کشاورزی و صنایع غذایی گرفته تا مصالح ساختمانی، محصولات پتروشیمی، فولاد، سیمان، دارو، تجهیزات پزشکی، خدمات فنی و مهندسی و حتی محصولات دانشبنیان، همگی میتوانند سهم بیشتری در بازارهای منطقه داشته باشند.یکی از مهمترین مزیتهای تجارت با همسایگان، کاهش هزینههای حملونقل است. صادرات به بازارهای نزدیک، زمان تحویل کالا را کاهش میدهد و امکان رقابت قیمتی را افزایش میدهد. در بسیاری از موارد، کالاهای ایرانی از نظر کیفیت نیز توان رقابت با محصولات سایر کشورها را دارند، اما مشکلات لجستیکی و اداری باعث کاهش مزیت رقابتی آنها شده است.از سوی دیگر، تحولات اخیر در مسیرهای تجاری جهان نشان داده است که کشورها بیش از گذشته به تجارت منطقهای و کوتاه شدن زنجیرههای تأمین توجه میکنند. این روند میتواند فرصت مناسبی برای ایران باشد تا با توسعه روابط اقتصادی با همسایگان، وابستگی خود به بازارهای دوردست را کاهش دهد.با این حال، بسیاری از فرصتهای موجود تاکنون به دلیل نبود برنامهریزی منسجم از دست رفتهاند. در برخی بازارها، رقبای منطقهای با سرمایهگذاری در بازاریابی، ایجاد مراکز توزیع، انعقاد توافقنامههای تجاری و تسهیل فرآیندهای صادرات، جایگاه خود را تثبیت کردهاند؛ در حالی که صادرکنندگان ایرانی همچنان با مشکلاتی مانند تغییرات مقررات، محدودیتهای ارزی و نبود حمایتهای پایدار مواجه هستند.
رقابت منطقهای؛ چرا برخی بازارها از دست رفتند؟
یکی از مهمترین دلایل کاهش سهم ایران در برخی بازارهای منطقه، شدت گرفتن رقابت میان کشورهای صادرکننده است. ترکیه طی سالهای اخیر با توسعه زیرساختهای حملونقل، انعقاد توافقهای تجاری و حمایت از صادرکنندگان، توانسته حضور خود را در بسیاری از بازارهای همسایه ایران تقویت کند. چین نیز با ارائه تسهیلات مالی، قیمتهای رقابتی و شبکه گسترده توزیع، سهم قابل توجهی از بازارهای منطقه را در اختیار گرفته است.در مقابل، صادرکنندگان ایرانی با مجموعهای از مشکلات داخلی دستوپنجه نرم میکنند. نوسانات نرخ ارز، دشواری در نقلوانتقال منابع مالی، افزایش هزینههای حملونقل، محدودیتهای بیمهای، تغییر مکرر مقررات صادراتی و طولانی بودن فرآیندهای گمرکی از جمله عواملی هستند که هزینه تجارت را افزایش دادهاند.یکی دیگر از چالشها، ضعف در دیپلماسی اقتصادی و بازاریابی بینالمللی است. حضور مؤثر در بازارهای منطقه تنها به تولید کالا محدود نمیشود، بلکه نیازمند شناخت دقیقنیازهای مصرفکنندگان، ایجاد شبکههای توزیع، خدمات پس از فروش، تبلیغات، حضور در نمایشگاههای تخصصی و ارتباط مستمر با فعالان اقتصادی کشورهای هدف است.برخی کارشناسان همچنین معتقدند که کمبود زیرساختهای مناسب در برخی مرزها، ظرفیت محدود پایانههای صادراتی، مشکلات حملونقل ریلی و جادهای و نبود هماهنگی میان دستگاههای اجرایی، سرعت تجارت را کاهش داده است. در تجارت بینالمللی، زمان یکی از مهمترین عوامل رقابت است و هرگونه تأخیر میتواند باعث از دست رفتن مشتریان شود.در عین حال، تغییرات سیاسی و اقتصادی منطقه نیز بر روند تجارت تأثیرگذار بوده است. هرگونه ناپایداری در مقررات یا روابط اقتصادی، برنامهریزی بلندمدت صادرکنندگان را دشوار میکند و سرمایهگذاری در بازارهای جدید را با ریسک بیشتری همراه میسازد. بازارهای جدید و مسیرهای پیشرو؛ از دیپلماسی اقتصادی تا توسعه کریدورهابا وجود چالشهای موجود، هنوز ظرفیتهای قابل توجهی برای توسعه تجارت منطقهای ایران وجود دارد. رشد اقتصادی برخی کشورهای همسایه، افزایش جمعیت، توسعه زیرساختها و نیاز روزافزون به کالاهای صنعتی، کشاورزی و خدمات فنی، فرصتهای جدیدی را پیش روی صادرکنندگان ایرانی قرار داده است.یکی از مهمترین راهکارها، تقویت دیپلماسی اقتصادی و تبدیل روابط سیاسی به همکاریهای عملی در حوزه تجارت است. انعقاد توافقنامههای تعرفهای، تسهیل مبادلات گمرکی، توسعه همکاریهای بانکی، ایجاد سازوکارهای مالی مشترک و حمایت از حضور شرکتهای ایرانی در بازارهای منطقه، میتواند زمینه افزایش صادرات را فراهم کند.توسعه کریدورهای ترانزیتی نیز نقش مهمی در افزایش تجارت دارد. بهرهگیری از ظرفیت مسیرهای شمال ـ جنوب، شرق ـ غرب، بنادر جنوبی، سواحل مکران و مناطق آزاد میتواند جایگاه ایران را به عنوان یک مرکز ترانزیت و تجارت منطقهای تقویت کند. هرچه زیرساختهای حملونقل، انبارداری، گمرک و لجستیک بهبود یابد، هزینه تجارت کاهش پیدا میکند و رقابتپذیری کالاهای ایرانی افزایش خواهد یافت.از سوی دیگر، حمایت از تولید صادراتمحور، ارتقای کیفیت محصولات، استانداردسازی کالاها، توسعه برندهای ایرانی و سرمایهگذاری در فناوریهای نوین، از دیگر الزامات حضور پایدار در بازارهای منطقه است. در دنیای امروز، رقابت تنها بر سر قیمت نیست؛ کیفیت، سرعت تحویل، خدمات پس از فروش و اعتماد مشتری نیز نقش تعیینکنندهای در حفظ بازارها دارند.همچنین استفاده از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان، تجارت الکترونیک، نمایشگاههای بینالمللی، رایزنان بازرگانی فعال و اتاقهای مشترک بازرگانی میتواند به شناسایی بازارهای جدید و رفع موانع صادرات کمک کند. فعالان اقتصادی معتقدند اگر سیاستهای تجاری از ثبات بیشتری برخوردار باشد و فرآیندهای صادراتی تسهیل شود، بسیاری از تولیدکنندگان ایرانی توان رقابت در بازارهای منطقه را دارند.در نهایت، تجارت با کشورهای همسایه تنها یک فرصت اقتصادی نیست، بلکه یکی از مهمترین ابزارهای افزایش تابآوری اقتصاد ایران در برابر تکانههای خارجی به شمار میرود. افزایش صادرات غیرنفتی، توسعه همکاریهای منطقهای، جذب سرمایهگذاری، ایجاد اشتغال و افزایش درآمدهای ارزی، همگی در گرو استفاده هوشمندانه از ظرفیت بازارهای پیرامونی است. اگر سیاستگذاری اقتصادی، توسعه زیرساختها، دیپلماسی تجاری و حمایت از صادرکنندگان در یک مسیر هماهنگ قرار گیرد، ایران میتواند بخش قابل توجهی از فرصتهای از دسترفته را جبران کرده و جایگاه شایستهتری در تجارت منطقهای به دست آورد؛ جایگاهی که با توجه به موقعیت جغرافیایی و ظرفیتهای اقتصادی کشور، دستیافتنی اما نیازمند برنامهریزی، ثبات و تصمیمگیری بلندمدت است.
