گزارش اقتصاد پویا از نقش بنادر کوچک در توسعه تجارت منطقهای ؛
ظرفیت بزرگ تجارت در بنادر کوچک
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس تجارت - در سالهای گذشته، هرگاه سخن از توسعه تجارت دریایی و اقتصاد دریامحور به میان آمده، نگاهها بیش از هر چیز متوجه بنادر بزرگ و شناختهشده کشور مانند بندر شهید رجایی، بندر امام خمینی، چابهار و امیرآباد بوده است. این بنادر به دلیل برخورداری از زیرساختهای گسترده، سهم قابل توجهی از جابهجایی کالاهای وارداتی و صادراتی را بر عهده دارند و نقش مهمی در اتصال ایران به شبکه تجارت جهانی ایفا میکنند. اما در سایه این توجه، دهها بندر کوچک در سواحل شمال و جنوب کشور قرار دارند که با وجود ظرفیتهای قابل توجه، هنوز نتوانستهاند جایگاه واقعی خود را در اقتصاد ملی و تجارت منطقهای پیدا کنند.

رضا قیدر / ایران با بیش از پنج هزار و ۸۰۰ کیلومتر مرز آبی در شمال و جنوب، یکی از معدود کشورهای منطقه است که همزمان به خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر دسترسی دارد. این موقعیت جغرافیایی، ظرفیتی کمنظیر برای توسعه اقتصاد دریامحور، افزایش صادرات، گسترش ترانزیت و تقویت ارتباط با بازارهای پیرامونی ایجاد کرده است. با این حال، تمرکز سرمایهگذاریها بر چند بندر اصلی موجب شده بسیاری از بنادر کوچک تنها به فعالیتهای محدود محلی یا صیادی اختصاص پیدا کنند؛ در حالی که تجربه کشورهای موفق نشان میدهد توسعه متوازن شبکه بنادر، یکی از عوامل اصلی افزایش سهم کشورها از تجارت منطقهای است.در شرایطی که رقابت کریدورهای حملونقل در منطقه شدت گرفته و کشورهای همسایه نیز با سرعت در حال توسعه زیرساختهای بندری خود هستند، توجه به بنادر کوچک میتواند بخشی از بار تجاری کشور را توزیع کرده، هزینههای لجستیکی را کاهش دهد و فرصتهای جدیدی برای صادرات و سرمایهگذاری ایجاد کند. این بنادر، اگرچه از نظر ظرفیت با بنادر بزرگ قابل مقایسه نیستند، اما میتوانند حلقههای مکمل زنجیره تجارت باشند؛ حلقههایی که توسعه آنها به رونق شهرهای ساحلی، اشتغال محلی و افزایش درآمدهای ارزی کمک خواهد کرد.
بنادر کوچک؛ حلقه فراموششده زنجیره لجستیک
یکی از مهمترین مزیتهای بنادر کوچک، نزدیکی آنها به مراکز تولید، بازارهای مرزی و مسیرهای دریایی کوتاه است. بسیاری از این بنادر میتوانند به پایگاه صادرات محصولات کشاورزی، مصالح ساختمانی، مواد معدنی، صنایع غذایی، محصولات شیلاتی و کالاهای تولیدی صنایع کوچک تبدیل شوند؛ محصولاتی که انتقال آنها به بنادر بزرگ، علاوه بر افزایش هزینه حملونقل، زمان صادرات را نیز طولانی میکند.در سواحل جنوبی کشور، بنادر متعددی وجود دارند که میتوانند در تجارت با کشورهای حوزه خلیج فارس، عمان، پاکستان و حتی شرق آفریقا نقشآفرینی کنند. در شمال نیز بنادر کوچک حاشیه دریای خزر ظرفیت مناسبی برای توسعه تجارت با کشورهای آسیای مرکزی، روسیه و قفقاز دارند. بسیاری از این بنادر به دلیل فاصله اندک با بازارهای هدف، امکان توسعه خطوط کشتیرانی کوتاهبرد را فراهم میکنند؛ روشی که در بسیاری از کشورهای جهان برای کاهش هزینههای حملونقل مورد استفاده قرار میگیرد.از سوی دیگر، تمرکز بیش از حد فعالیتهای تجاری در چند بندر بزرگ، موجب ازدحام، افزایش زمان تخلیه و بارگیری، رشد هزینههای انبارداری و کاهش بهرهوری لجستیکی میشود. توسعه بنادر کوچک میتواند بخشی از این فشار را کاهش داده و توزیع متوازنتری از جریان کالا در کشور ایجاد کند.کارشناسان حوزه حملونقل معتقدند بسیاری از بنادر کوچک ایران به دلیل نبود تجهیزات مناسب، عمق کم حوضچهها، محدودیت در دسترسی جادهای و ریلی، کمبود انبارهای استاندارد و ضعف در خدمات گمرکی، نتوانستهاند ظرفیت واقعی خود را به کار گیرند. در حالی که با سرمایهگذاری هدفمند، همین بنادر میتوانند به مراکز صادراتی تخصصی برای کالاهای خاص تبدیل شوند. فرصتهای اقتصادی برای مناطق ساحلیتوسعه بنادر کوچک تنها به معنای افزایش حجم تجارت نیست، بلکه آثار اقتصادی گستردهای بر مناطق ساحلی خواهد داشت. بسیاری از شهرها و روستاهای ساحلی کشور با وجود برخورداری از موقعیت جغرافیایی مناسب، همچنان با نرخ بالای بیکاری، کمبود فرصتهای سرمایهگذاری و مهاجرت نیروی کار مواجه هستند. ایجاد فعالیتهای بندری میتواند موتور محرک توسعه این مناطق باشد.هر بندر فعال، زنجیرهای از مشاغل مستقیم و غیرمستقیم را ایجاد میکند؛ از خدمات تخلیه و بارگیری، حملونقل، انبارداری و بستهبندی گرفته تا صنایع تبدیلی، تعمیرات دریایی، خدمات گمرکی، بیمه، بانکداری، گردشگری و لجستیک. به همین دلیل، بسیاری از کشورهای ساحلی توسعه بنادر کوچک را به عنوان بخشی از سیاست توسعه منطقهای دنبال میکنند
.یکی دیگر از ظرفیتهای مهم این بنادر، حمایت از صادرات بنگاههای کوچک و متوسط است. بسیاری از تولیدکنندگان محلی به دلیل هزینه بالای حمل کالا به بنادر بزرگ، امکان حضور در بازارهای خارجی را از دست میدهند. اگر بنادر کوچک به زیرساختهای صادراتی مجهز شوند، این واحدها میتوانند محصولات خود را با هزینه کمتر به بازارهای منطقهای عرضه کنند.همچنین توسعه بنادر کوچک میتواند زمینه ایجاد شهرکهای لجستیکی، مناطق ویژه اقتصادی، مراکز فرآوری کالا و صنایع وابسته را فراهم کند. این موضوع علاوه بر افزایش ارزش افزوده، به توسعه متوازن اقتصاد ساحلی نیز کمک خواهد کرد.در کنار مزایای اقتصادی، نقش این بنادر در افزایش تابآوری شبکه حملونقل نیز اهمیت دارد. تمرکز بیش از حد تجارت بر چند بندر اصلی، آسیبپذیری کشور را در برابر بحرانهای طبیعی، اختلالات فنی یا تنشهای منطقهای افزایش میدهد. وجود شبکهای از بنادر فعال در نقاط مختلف ساحلی میتواند انعطافپذیری زنجیره تأمین را افزایش دهد و از اختلال در جریان تجارت جلوگیری کند.
مسیر توسعه؛ از زیرساخت تا دیپلماسی اقتصادی
با وجود ظرفیتهای فراوان، توسعه بنادر کوچک بدون اصلاح سیاستهای زیرساختی و تجاری امکانپذیر نخواهد بود. نخستین نیاز، ارتقای زیرساختهای بندری است. لایروبی حوضچهها، توسعه اسکلهها، افزایش عمق آبخور، تجهیز بنادر به جرثقیلهای مدرن، احداث انبارهای استاندارد و ایجاد سامانههای هوشمند مدیریت کالا، از جمله اقداماتی است که میتواند بهرهوری این بنادر را افزایش دهد.ارتباط مؤثر بنادر کوچک با شبکه حملونقل زمینی نیز اهمیت ویژهای دارد. بندری که به جادههای استاندارد، خطوط ریلی یا مراکز تولید متصل نباشد، حتی در صورت برخورداری از امکانات مناسب نیز نمیتواند نقش مؤثری در تجارت ایفا کند. بنابراین توسعه این بنادر باید همزمان با تکمیل کریدورهای حملونقل داخلی دنبال شود.از سوی دیگر، سادهسازی فرآیندهای گمرکی، توسعه خدمات الکترونیکی، کاهش زمان ترخیص کالا و تسهیل فعالیت شرکتهای حملونقل دریایی، از دیگر پیششرطهای افزایش جذابیت بنادر کوچک برای فعالان اقتصادی است.کارشناسان همچنین بر اهمیت دیپلماسی اقتصادی در توسعه این بنادر تأکید دارند. راهاندازی خطوط منظم کشتیرانی با کشورهای همسایه، انعقاد توافقهای تجاری، توسعه همکاریهای بندری و تسهیل مبادلات مرزی، میتواند حجم فعالیت این بنادر را به شکل قابل توجهی افزایش دهد. تجارت منطقهای تنها به زیرساخت وابسته نیست، بلکه نیازمند روابط اقتصادی پایدار با کشورهای پیرامونی نیز هست.در کنار این اقدامات، مشارکت بخش خصوصی در توسعه بنادر کوچک میتواند سرعت اجرای پروژهها را افزایش دهد. تجربه جهانی نشان داده است که واگذاری بخشی از خدمات بندری، انبارداری، لجستیک و بهرهبرداری از پایانهها به سرمایهگذاران خصوصی، ضمن کاهش هزینههای دولت، موجب افزایش بهرهوری و ارتقای کیفیت خدمات میشود.اقتصاد ایران در سالهای آینده بیش از گذشته به توسعه صادرات غیرنفتی، افزایش درآمدهای ترانزیتی و گسترش تجارت منطقهای نیاز خواهد داشت. تحقق این اهداف تنها با اتکا به چند بندر بزرگ امکانپذیر نیست. بنادر کوچک، اگرچه در مقیاس محدودتری فعالیت میکنند، اما میتوانند به دروازههای جدید تجارت، موتور توسعه شهرهای ساحلی و حلقه اتصال تولیدکنندگان داخلی به بازارهای منطقه تبدیل شوند.در شرایطی که رقابت برای جذب مسیرهای تجاری در منطقه هر روز فشردهتر میشود، سرمایهگذاری بر بنادر کوچک دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی راهبردی برای تقویت اقتصاد دریامحور، افزایش تابآوری زنجیره تأمین و ارتقای جایگاه ایران در تجارت منطقهای به شمار میرود. اگر این ظرفیت مغفول با برنامهریزی، سرمایهگذاری و اصلاح سیاستهای لجستیکی همراه شود، بنادر کوچک میتوانند سهمی بزرگ در آینده تجارت ایران ایفا کنند.

