صلح، پایان بحران اقتصادی نیست؛ آغاز بازسازی است
خلاصه خبر
روزهای پرتنش، طبیعی است که بخش بزرگی از توجه جامعه به یک پرسش معطوف شود: این وضعیت چه زمانی تمام میشود؟ تصور عمومی نیز قابل درک است؛ گویی اگر تنش سیاسی و نظامی کاهش یابد، بخشی از فشارهای اقتصادی هم بلافاصله فروکش خواهد کرد. کاهش ریسک میتواند واقعاً خبر خوبی برای اقتصاد باشد، اما باید مراقب یک خطای مهم باشیم: پایان بحران سیاسی لزوماً به معنای پایان بحران اقتصادی نیست. گاهی درست از همان نقطه، صورتحساب واقعی بحران تازه آشکار میشود.

اقتصاد پس از یک دوره طولانی فشار، شبیه بنگاهی نیست که فقط چند روز تعطیل بوده و با باز شدن درها به شرایط قبلی برگردد. خانوارها پسانداز مصرف کردهاند، شرکتها سرمایهگذاری را عقب انداختهاند، برخی بدهی بیشتری ساختهاند، بازارها تغییر کردهاند و انتظارات مردم نسبت به آینده نیز آسیب دیده است. بنابراین حتی اگر فرض کنیم فضای بیرونی یکشبه آرام شود، ترمیم این آسیبها زمان میخواهد.در اقتصاد مفهومی به نام ترمیم ترازنامه وجود دارد. وقتی خانوار یا بنگاه در یک دوره بحرانی بخشی از ذخایر خود را از دست میدهد یا بدهی بیشتری ایجاد میکند، اولین واکنش او پس از آرام شدن شرایط الزاماً مصرف و سرمایهگذاری بیشتر نیست. برعکس، ممکن است مدتی تلاش کند وضعیت مالی خود را بازسازی کند. خانوادهای که پساندازش را برای هزینههای زندگی مصرف کرده، بعد از آرام شدن شرایط ابتدا به فکر دوباره ساختن همان ذخیره است. شرکتی که برای ادامه فعالیت بدهکار شده، احتمالاً پیش از خرید ماشینآلات جدید، بدهیهای قبلی را سامان میدهد.این یعنی حتی خبر خوب هم ممکن است فوراً به رونق تبدیل نشود.مسئله دیگری نیز وجود دارد که میتوان آن را وابستگی به مسیر یا Path Dependence نامید. اقتصاد همیشه به نقطهای که قبلاً در آن بوده بازنمیگردد. تصمیمهای امروز مسیر فردا را تغییر میدهند. اگر یک تولیدکننده بازار صادراتی خود را از دست داده باشد، ممکن است رقیب خارجی جای او را گرفته باشد. اگر یک نیروی متخصص مهاجرت کرده باشد، بازگشت او قطعی نیست. اگر یک بنگاه چند سال سرمایهگذاری نکرده باشد، فاصله فناوری آن با رقبا در همان نقطه متوقف نمانده است.به همین دلیل نباید منتظر باشیم با کاهش تنش، عقربه اقتصاد به عقب برگردد و همهچیز دقیقاً از همان جایی ادامه پیدا کند که متوقف شده بود.حتی تورم نیز چنین رفتاری دارد. قیمتها حافظه دارند. کاهش یک ریسک لزوماً به معنای برگشت عمومی قیمتها نیست. بخشی از هزینهها در دستمزد، اجاره، قرارداد، مواد اولیه و ساختار قیمت بنگاه تثبیت شده است. ممکن است سرعت افزایش قیمتها کاهش پیدا کند، اما این با ارزان شدن زندگی تفاوت دارد. مردمی که سالها قدرت خرید از دست دادهاند، بیش از کاهش نرخ رشد قیمتها به بازسازی درآمد واقعی خود نیاز دارند.همین نکته درباره اعتماد نیز صادق است. اعتماد اقتصادی کلیدی نیست که یک مقام مسئول آن را بچرخاند و ناگهان روشن شود. اعتماد با تکرار تجربه ساخته میشود. وقتی مردم چند بار با شوکهای ناگهانی روبهرو شدهاند، حتی پس از آرام شدن فضا نیز مدتی محتاط باقی میمانند. سرمایهگذار صبر میکند ببیند ثبات ماندگار است یا موقت. تاجر قرارداد کوتاهتر میبندد. خانوار پولش را محتاطانهتر خرج میکند.از این منظر، ایران پس از هر کاهش جدی تنش به یک برنامه بازسازی اعتماد اقتصادی نیاز دارد، نه صرفاً جشن پایان بحران.این برنامه باید چند لایه داشته باشد. نخست، تجارت باید تا حد امکان قابل پیشبینیتر و کمهزینهتر شود. اگر فشارهای خارجی کاهش پیدا کرد اما در داخل همچنان فعال اقتصادی با مسیرهای پیچیده ارزی، مقررات متغیر، سامانههای موازی و فرآیندهای طولانی روبهرو باشد، بخشی از فرصت ایجادشده از بین خواهد رفت.دوم، باید به بنگاه فرصت ترمیم داده شود. شرکتی که چند سال زیر فشار بوده، نمیتواند همزمان بدهیهای گذشته را تسویه کند، سرمایهگذاری جدید انجام دهد، نیروی بیشتری استخدام کند و همه فشارهای جاری را نیز به همان شدت تحمل کند. سیاستگذاری در دوره بازسازی باید میان بنگاه فعال و بنگاه متخلف تفاوت قائل شود و مسیر بازگشت شرکتهای سالم به سرمایهگذاری را هموار کند.سوم، خانوار باید دوباره احساس کند درآمدش فقط برای جبران عقبماندگی گذشته مصرف نمیشود. اگر تمام ثمره کاهش تنش در آمارهای کلان دیده شود اما مردم در سفره و قدرت خرید خود تغییری احساس نکنند، اعتماد اجتماعی نیز به همان سرعت بازنخواهد گشت.و در نهایت، اصلاحات ساختاری اجتنابناپذیر باقی میمانند. ناترازی انرژی، نظام بانکی، بودجه، تأمین مالی و برخی سازوکارهای قیمتگذاری با پایان یک بحران خارجی ناپدید نمیشوند. تفاوت مهم این است که اصلاحات باید در دورهای انجام شوند که جامعه توان تحمل آنها را داشته باشد.این همان جایی استکه سیاستگذاری هوشمند از سیاستگذاری صرفاً شجاعانه جدا میشود. هر تصمیم سختی الزاماً تصمیم خوبی نیست. اصلاح درست، اصلاحی است که بتواند دوام بیاورد و جامعه نیز بتواند از آن عبور کند.بنابراین اگر روزی خبر پایان تنش رسید، باید خوشحال بود؛ اما نباید تصور کرد کار اقتصاد تمام شده است.آن روز شاید تازه مأموریت اصلی آغاز شود: ترمیم ترازنامه خانوارها و شرکتها، بازسازی اعتماد، بازگرداندن سرمایهگذاری، احیای تجارت و انجام اصلاحاتی که سالها عقب افتادهاند.صلح میتواند در را باز کند؛ اما از آن در، اقتصاد باید خودش عبور کند.
