گزارش اقتصاد پویا از وضعیت ناوگان فرسوده حملونقل عمومی؛
هزینه پنهان خودروهای فرسوده
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اجتماعی - ناوگان حملونقل عمومی در هر شهری یکی از مهمترین زیرساختهای زندگی اقتصادی و اجتماعی محسوب میشود؛ شبکهای که اگر درست، منظم و قابلاعتماد فعالیت کند، نهتنها جابهجایی میلیونها شهروند را تسهیل میکند، بلکه به کاهش ترافیک، مصرف سوخت، آلودگی هوا و هزینههای خانوار نیز کمک خواهد کرد. با این حال، فرسودگی بخش قابلتوجهی از ناوگان حملونقل عمومی در ایران، این ظرفیت را به تدریج تضعیف کرده است. اتوبوسهای قدیمی، تاکسیهای فرسوده و وسایل نقلیهای که سالها بیش از عمر اقتصادی خود فعالیت کردهاند، امروز به یکی از چالشهای جدی مدیریت شهری و اقتصاد کشور تبدیل شدهاند.

دانیال امینی / فرسودگی ناوگان فقط به ظاهر نامناسب یک اتوبوس یا افزایش سن یک تاکسی محدود نمیشود. هر وسیله نقلیه فرسوده، مصرف سوخت بالاتر، هزینه تعمیرات بیشتر، آلایندگی بالاتر و احتمال خرابی بیشتری دارد. در نتیجه، هزینه واقعی آن تنها در حسابداری شرکت یا راننده دیده نمیشود؛ بلکه بخش مهمی از آن به جامعه منتقل میشود. آلودگی بیشتر، ترافیک طولانیتر، مصرف بیشتر بنزین، کاهش بهرهوری نیروی کار و حتی افزایش هزینه درمان بیماریهای ناشی از آلودگی هوا، بخشی از هزینههایی است که در نهایت شهروندان پرداخت میکنند.در چنین شرایطی، نوسازی ناوگان حملونقل عمومی دیگر یک پروژه عمرانی یا شهری صرف نیست؛ بلکه یک ضرورت اقتصادی است. اگر قرار باشد مصرف سوخت کاهش پیدا کند، آلودگی هوا کنترل شود، حملونقل عمومی جایگاه خود را در زندگی مردم پیدا کند و فشار هزینهای از دوش خانوارها برداشته شود، نوسازی ناوگان باید در مرکز سیاستگذاری قرار گیرد.
ناوگان فرسوده؛ حلقهای که هزینه آن به مردم منتقل میشود
یکی از مهمترین مشکلات ناوگان فرسوده، افزایش هزینه نگهداری است. وسایل نقلیه عمومی به دلیل میزان بالای کارکرد، بیشتر از خودروهای شخصی در معرض استهلاک قرار دارند. یک اتوبوس شهری ممکن است روزانه ساعتهای طولانی در مسیر باشد و در شرایط ترافیکی سنگین بارها توقف و حرکت کند. طبیعی است که چنین وسیلهای در صورت قدیمی بودن، به تعمیرات مکرر و قطعات بیشتری نیاز داشته باشد.این هزینه برای راننده یا شرکت حملونقل، مستقیماً به کاهش درآمد منجر میشود. وقتی خودرو یا اتوبوس بیشتر در تعمیرگاه باشد، تعداد سفرهای آن کاهش پیدا میکند و درآمد نیز کمتر میشود. از سوی دیگر، افزایش هزینه قطعات و تعمیرات در شرایط تورمی باعث میشود بسیاری از مالکان و بهرهبرداران، نوسازی را به تعویق بیندازند و ترجیح دهند وسیله موجود را با هزینههای بیشتر سرپا نگه دارند.این چرخه میتواند به یک تله اقتصادی تبدیل شود؛ وسیله نقلیه قدیمی هزینه بیشتری برای نگهداری نیاز دارد، اما درآمد حاصل از فعالیت آن برای خرید وسیله جدید کافی نیست. بنابراین مالک ناچار است همان وسیله فرسوده را حفظ کند و با تعمیرات مکرر به فعالیت ادامه دهد.در بخش تاکسیرانی نیز شرایط مشابهی وجود دارد. تاکسی برای راننده تنها یک وسیله حملونقل نیست؛ ابزار اصلی کسب درآمد است. زمانی که قیمت یک خودروی جدید چندین برابر درآمد سالانه یک راننده باشد، انتظار نوسازی بدون ارائه تسهیلات مناسب عملاً امکانپذیر نیست.از سوی دیگر، خودروهای فرسوده معمولاً مصرف سوخت بیشتری دارند. این موضوع در مقیاس یک خودرو شاید چندان قابلتوجه به نظر نرسد، اما وقتی هزاران یا میلیونها وسیله نقلیه در ناوگان شهری فعالیت میکنند، اختلاف مصرف به رقم بزرگی تبدیل میشود. بنابراین، فرسودگی ناوگان مستقیماً با ناترازی انرژی نیز ارتباط پیدا میکند.کشوری که برای تأمین بنزین با محدودیت مواجه است، نمیتواند نسبت به مصرف بالای خودروهای فرسوده بیتفاوت باشد. کاهش مصرف سوخت فقط از طریق محدودیت سهمیه یا اصلاح رفتار مصرفکننده امکانپذیر نیست؛ بخشی از صرفهجویی باید از طریق فناوری و نوسازی تجهیزات نیز ایجاد شود.در واقع، نمیتوان از مردم خواست کمتر سوخت مصرف کنند، اما همزمان ناوگانی در اختیار آنها قرار داد که به دلیل فرسودگی، مصرف بالایی دارد. اصلاح الگوی مصرف باید از خودرو و زیرساخت نیز آغاز شود. نوسازی ناوگان؛ سرمایهگذاری برای کاهش آلودگی و مصرف سوختنوسازی ناوگان حملونقل عمومی را باید یک سرمایهگذاری بلندمدت دانست، نه صرفاً هزینهای برای دولت و شهرداریها. یک اتوبوس جدید میتواند با کاهش مصرف سوخت، کاهش هزینه تعمیرات و افزایش تعداد سفرهای روزانه، بخشی از هزینه اولیه خود را در طول زمان جبران کند. علاوه بر آن، کاهش آلایندگی چنین وسایل نقلیهای منافع اجتماعی قابلتوجهی ایجاد میکند.آلودگی هوا یکی از مهمترین پیامدهای استفاده گسترده از خودروهای فرسوده است. ذرات معلق و آلایندههای ناشی از احتراق سوخت، کیفیت هوای شهرها را کاهش میدهد و در روزهای آلوده، زندگی میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار میدهد. هزینه این آلودگی تنها در بیمارستان و داروخانه پرداخت نمیشود؛ کاهش بهرهوری کارکنان، افزایش غیبت از محل کار، کاهش فعالیت اقتصادی و آسیب به کیفیت زندگی نیز بخشی از هزینه واقعی آن است.از این منظر، نوسازی ناوگان میتواند یک سیاست همزمان انرژی، محیطزیست و سلامت باشد.اما نوسازی صرفاً به معنای جایگزینی اتوبوس قدیمی با اتوبوس جدید نیست. نوع فناوری مورد استفاده نیز اهمیت دارد. توسعه اتوبوسهای برقی، گازسوز و کممصرف، در کنار بهبود زیرساختهای شارژ و سوخترسانی، میتواند به کاهش وابستگی حملونقل عمومی به بنزین کمک کند.البته حرکت به سمت حملونقل برقی نیازمند برنامهریزی دقیق است. اگر شبکه برق با ناترازی مواجه باشد، توسعه گسترده خودروهای برقی بدون ایجاد زیرساخت تولید و توزیع برق پایدار ممکن است مشکل جدیدی ایجاد کند. بنابراین، نوسازی ناوگان باید بخشی از یک برنامه جامع انرژی باشد.در کنار فناوری، مسئله تأمین مالی نیز اهمیت زیادی دارد. شهرداریها به تنهایی نمیتوانند هزینه نوسازی ناوگان را تأمین کنند. دولت، بانکها، تولیدکنندگان داخلی، شرکتهای حملونقل و حتی سرمایهگذاران بخش خصوصی باید در این فرآیند مشارکت داشته باشند.تسهیلات بلندمدت با نرخ مناسب، معافیتها یا مشوقهای مالیاتی، تسهیل واردات یا تولید اتوبوسهای جدید، استفاده از ظرفیت شرکتهای لیزینگ و ایجاد مدلهای مشارکت عمومی و خصوصی میتواند بخشی از راهحل باشد.در این میان، سیاستگذار باید میان «تسهیلات برای خرید خودرو» و «تسهیلات برای نوسازی ناوگان عمومی» تفاوت قائل شود. خرید یک خودروی شخصی بیشتر یک انتخاب فردی است، اما نوسازی یک اتوبوس یا تاکسی عمومی منفعت آن برای کل شهر ایجاد میکند. بنابراین توجیه اقتصادی حمایت دولت از این بخش بسیار بیشتر است. حملونقل عمومی؛ زیرساختی برای اقتصاد و عدالت اجتماعیاهمیت نوسازی ناوگان زمانی بیشتر مشخص میشود که نقش حملونقل عمومی در اقتصاد خانوار را در نظر بگیریم. برای میلیونها شهروند، استفاده از مترو، اتوبوس و تاکسی انتخابی لوکس نیست؛ بلکه ضرورتی روزمره برای رسیدن به محل کار، دانشگاه، مدرسه و مراکز خدماتی است.هرچه حملونقل عمومی ناکارآمدتر باشد، شهروندان بیشتری به سمت استفاده از خودروی شخصی سوق پیدا میکنند. افزایش خودروهای شخصی نیز ترافیک، مصرف سوخت و آلودگی را بیشتر میکند. بنابراین فرسودگی ناوگان میتواند یک اثر دومینویی ایجاد کند: اتوبوس و تاکسی فرسوده میشوند، کیفیت خدمات کاهش مییابد، مردم خودرو شخصی را ترجیح میدهند، ترافیک افزایش پیدا میکند و در نهایت مصرف سوخت و آلودگی بیشتر میشود.این چرخه باید از نقطه اصلی آن شکسته شود؛ یعنی از افزایش کیفیت حملونقل عمومی.شهروند زمانی خودروی شخصی را کنار میگذارد که جایگزین مناسبی داشته باشد. اتوبوسی که دیر میرسد، خراب میشود، بیش از ظرفیت مسافر دارد یا در تابستان و زمستان شرایط مناسبی ندارد، نمیتواند رقیب جدی خودرو شخصی باشد.بنابراین، نوسازی ناوگان باید همزمان با افزایش تعداد وسایل نقلیه و بهبود کیفیت خدمات انجام شود. مسئله فقط «جدید بودن» اتوبوس نیست؛ تعداد کافی، زمانبندی مناسب، مسیرهای کارآمد، دسترسی آسان و کیفیت خدمات نیز اهمیت دارد.از منظر عدالت اجتماعی نیز حملونقل عمومی نقش مهمی دارد. خانوارهای کمدرآمد بیش از سایر گروهها به حملونقل عمومی وابستهاند. افزایش هزینه استفاده از خودرو شخصی یا تاکسی در شرایط تورمی میتواند فشار بیشتری بر این خانوارها وارد کند. بنابراین، حملونقل عمومی ارزان و باکیفیت بخشی از سیاست حمایت اجتماعی محسوب میشود.اگر ناوگان عمومی فرسوده باشد، هزینه پنهان آن را عمدتاً کسانی پرداخت میکنند که انتخابهای کمتری دارند. به همین دلیل، نوسازی ناوگان باید به عنوان بخشی از سیاست کاهش نابرابری نیز دیده شود.از سوی دیگر، توسعه حملونقل عمومی میتواند زمان تلفشده در ترافیک را کاهش دهد. در اقتصاد شهری، زمان نیز یک منبع اقتصادی است. وقتی یک کارمند یا کارگر ساعتها در ترافیک گرفتار میشود، بخشی از بهرهوری اقتصادی کشور از بین میرود. کاهش زمان سفر میتواند به افزایش بهرهوری نیروی کار و بهبود کیفیت زندگی منجر شود. مسئله ناوگان فرسوده را نمیتوان با طرحهای مقطعی و وعدههای کوتاهمدت حل کرد. کشور به یک برنامه چندساله و قابلسنجش برای نوسازی نیاز دارد؛ برنامهای که در آن تعداد خودروهای فرسوده، منابع مالی، زمانبندی جایگزینی و مسئولیت هر دستگاه مشخص باشد.همچنین باید از تجربه گذشته درس گرفت. طرحهایی که صرفاً بر تسهیلات خرید متمرکز باشند اما منابع آنها محدود، فرآیند دریافت پیچیده و بازپرداخت برای رانندگان سنگین باشد، نمیتوانند به نوسازی گسترده منجر شوند.نوسازی ناوگان عمومی باید به یک پروژه ملی تبدیل شود؛ زیرا پیامدهای آن از مرز شهرداریها فراتر میرود. کاهش مصرف بنزین، کاهش آلودگی، کاهش ترافیک، افزایش بهرهوری، حمایت از تولیدکنندگان داخلی و بهبود کیفیت زندگی، همگی از منافع این سرمایهگذاری هستند.در شرایطی که کشور همزمان با بحران انرژی، آلودگی هوا، ترافیک و فشار اقتصادی خانوارها مواجه است، ادامه فعالیت ناوگان فرسوده هزینهای است که هر روز بیشتر میشود. شاید مهمترین نکته این باشد که نوسازی ناوگان هزینه نیست؛ هزینه اصلی، ادامه ندادن نوسازی است هر روز تأخیر در جایگزینی یک اتوبوس یا تاکسی فرسوده، به معنای مصرف بیشتر سوخت، تعمیرات بیشتر، آلودگی بیشتر و خدمات ضعیفتر است. بنابراین، اگر هدف سیاستگذار کاهش مصرف انرژی و افزایش بهرهوری اقتصادی است، یکی از نخستین نقاطی که باید اصلاح شود، همین ناوگان فرسوده حملونقل عمومی است.
