گزارش اقتصاد پویا از خطر از اهمیت تجارت با چین برای ایران ؛
چشم اقتصاد ایران به تجارت با چین
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس تجارت - در شرایطی که جنگ ایران و آمریکا وارد مرحلهای شده که فشار نظامی با فشار اقتصادی، تحریمهای گسترده و محدودیتهای تجاری درهم تنیده است، روابط اقتصادی ایران با چین دیگر صرفاً یک رابطه تجاری میان دو کشور نیست؛ این مناسبات به یکی از مهمترین مسیرهای حفظ جریان درآمد، تأمین کالا و جلوگیری از انزوای کامل اقتصاد ایران تبدیل شده است. برای اقتصادی که دسترسی آن به بسیاری از بازارهای جهانی و شبکه مالی بینالمللی محدود شده، وجود یک شریک تجاری بزرگ مانند چین میتواند در تعیین میزان تابآوری اقتصاد در برابر شوکهای جنگی نقش تعیینکننده داشته باشد.

رضا قیدر / اهمیت این موضوع در شرایط فعلی زمانی بیشتر آشکار میشود که صادرات نفت ایران تحت فشار شدید قرار گرفته است. بر اساس گزارش رویترز در سوم سپتامبر ۲۰۲۶، صادرات نفت ایران در نتیجه تشدید فشارهای آمریکا و محدودیتهای حملونقل به حدود ۲۶۰ هزار بشکه در روز رسیده؛ در حالی که این رقم حدود یک سال قبل نزدیک به ۱.۷ میلیون بشکه در روز بوده است. چنین افتی به معنای کاهش مستقیم منابع ارزی ایران است و در این شرایط، هر بازار و هر کانال تجاری که بتواند بخشی از جریان صادرات و واردات را حفظ کند، اهمیت راهبردی پیدا میکند.ر این میان، چین جایگاه متفاوتی دارد. این کشور نهتنها یکی از بزرگترین اقتصادهای جهان و یکی از مهمترین بازارهای مصرفی است، بلکه طی سالهای تحریم نیز به مقصد اصلی نفت ایران تبدیل شده است. دادههای Kpler که رویترز در مارس ۲۰۲۶ منتشر کرد، نشان میدهد چین در سال ۲۰۲۵ بهطور متوسط روزانه حدود ۱.۳۸ میلیون بشکه نفت ایران را خریداری کرده و بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران به چین رفته است.بنابراین، تجارت با چین در شرایط جنگی برای ایران تنها موضوع «افزایش صادرات» نیست؛ موضوع اصلی، حفظ حداقل جریان اقتصادی در زمانی است که بسیاری از مسیرهای سنتی تجارت خارجی با اختلال مواجه شدهاند.
چین؛ بازار حیاتی در روزهای محدودیت صادرات
اقتصاد ایران در شرایط جنگی بیش از هر زمان دیگری به بازارهای قابل اتکا نیاز دارد. کاهش صادرات نفت، دشواری انتقال پول، افزایش هزینه حملونقل و بیمه و محدودیتهای ناشی از تحریم، همگی باعث میشوند پیدا کردن مشتری برای کالاهای ایرانی دشوارتر شود. در چنین وضعیتی، چین به دلیل اندازه بازار و روابط تجاری چندلایه با ایران، میتواند نقش مهمی در حفظ تجارت خارجی کشور ایفا کند.البته نباید این تصور ایجاد شود که چین بدون محدودیت و در هر شرایطی قادر یا مایل به خرید تمام نفت ایران است. جنگ و اختلال در مسیرهای کشتیرانی، حتی برای چین نیز هزینه ایجاد میکند. در ماههای گذشته، واردات نفت چین تحت تأثیر جنگ کاهش یافته است و شرکتهای چینی همزمان به دنبال تنوعبخشی به منابع تأمین خود بودهاند. در ماه مه ۲۰۲۶، واردات نفت ایران به چین به حدود ۱.۱۰ میلیون بشکه در روز رسید که پایینترین سطح از ژانویه ۲۰۲۵ بود. این مسئله یک واقعیت مهم را نشان میدهد: چین برای ایران یک بازار بسیار مهم است، اما رابطه تجاری با چین نیز تابع منطق اقتصادی خود این کشور است. پکن باید امنیت انرژی، هزینه خرید، وضعیت تقاضای داخلی، ریسک تحریم و شرایط حملونقل را همزمان در نظر بگیرد.با این حال، حتی در چنین شرایطی، وجود بازار چین یک مزیت استراتژیک برای ایران محسوب میشود. در شرایطی که برخی مشتریان بالقوه نفت ایران به دلیل ترس از تحریمهای ثانویه آمریکا از معامله با تهران فاصله میگیرند، چین همچنان ظرفیت قابلتوجهی برای حفظ بخشی از تجارت با ایران دارد.اهمیت این موضوع فقط به نفت محدود نیست. ایران میتواند از بازار چین برای صادرات محصولات پتروشیمی، مواد معدنی، محصولات کشاورزی، مواد اولیه و سایر کالاها نیز استفاده کند. در طرف مقابل، چین یکی از مهمترین منابع تأمین کالا برای ایران است و میتواند بخشی از نیاز کشور به ماشینآلات، تجهیزات، قطعات، کالاهای واسطهای و کالاهای مصرفی را تأمین کند.در شرایط جنگی، استمرار این جریان اهمیت مضاعفی پیدا میکند. زیرا اختلال در واردات کالاهای واسطهای میتواند حتی تولید داخلی را نیز با مشکل مواجه کند. یک کارخانه ممکن است به دلیل نبود یک قطعه کوچک یا ماده اولیه خاص، بخشی از ظرفیت خود را از دست بدهد. بنابراین تجارت با چین میتواند علاوه بر تأمین نیاز مصرفی، به حفظ زنجیره تولید داخلی نیز کمک کند.
تجارت با چین؛ مسیر حفظ ارز و تأمین نیازهای ضروری
یکی از مهمترین آثار تجارت با چین برای ایران، امکان ایجاد جریان درآمد ارزی است. زمانی که صادرات نفت یا سایر کالاها انجام میشود، درآمد حاصل از آن میتواند برای تأمین بخشی از نیازهای وارداتی مورد استفاده قرار گیرد. این چرخه در شرایط جنگی اهمیتبسیار بیشتری پیدا میکند، زیرا دسترسی ایران به ارز محدودتر و هزینه تأمین کالا بیشتر میشود.در چنین شرایطی، حتی اگر درآمد حاصل از صادرات به دلیل تخفیف، هزینه حملونقل یا محدودیتهای مالی کمتر از شرایط عادی باشد، حفظ اصل جریان تجارت میتواند برای اقتصاد ایران حیاتی باشد.از سوی دیگر، چین میتواند به عنوان یک شریک برای توسعه تجارت غیرنفتی ایران نیز مورد توجه قرار گیرد. وابستگی بیش از اندازه به صادرات نفت، اقتصاد را در برابر تحریم و نوسان قیمت انرژی آسیبپذیر میکند. اگر ایران بتواند سهم صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر را افزایش دهد، رابطه تجاری با چین میتواند از فروش نفت خام فراتر رفته و به صادرات صنعتی و فناورانه نزدیک شود.این موضوع البته نیازمند تغییر رویکرد در سیاست تجاری ایران است. صادرات مواد خام به چین و واردات کالاهای ساختهشده از این کشور، اگر به شکل نامتوازن ادامه پیدا کند، نمیتواند یک الگوی پایدار برای توسعه اقتصادی باشد. ایران باید تلاش کند از بازار بزرگ چین برای فروش محصولات پتروشیمی پاییندستی، صنایع معدنی فرآوریشده، محصولات غذایی، دارویی، دانشبنیان و سایر کالاهایی استفاده کند که ارزش افزوده بیشتری ایجاد میکنند.در مقابل، واردات از چین نیز باید تا حد امکان به سمت ماشینآلات، فناوری، تجهیزات تولید و کالاهای واسطهای هدایت شود. چنین الگویی میتواند به جای افزایش صرف واردات مصرفی، به افزایش ظرفیت تولید داخلی کمک کند.البته یکی از مشکلات جدی تجارت ایران و چین، محدودیتهای بانکی و مالی است. تحریمهای آمریکا باعث شده بسیاری از بانکهای بزرگ بینالمللی حاضر به همکاری با ایران نباشند. در نتیجه، تجارت میان دو کشور ناچار است از سازوکارهای مالی و تجاری پیچیدهتری استفاده کند.همین مسئله هزینه تجارت را بالا میبرد و قدرت چانهزنی ایران را کاهش میدهد. بنابراین، اگر ایران میخواهد از فرصت بازار چین در دوران جنگ استفاده کند، باید همزمان روی کاهش هزینه مبادلات، توسعه پیمانهای پولی، تسهیل تسویه تجاری و ایجاد سازوکارهای شفاف مالی کار کند.چین برای ایران مهم است؛ اما وابستگی یکطرفه خطرناک است با وجود همه اهمیت چین، یک خطای راهبردی میتواند جایگزین کردن وابستگی به غرب با وابستگی بیش از اندازه به یک کشور دیگر باشد. سیاست تجاری موفق، سیاستی است که بازارهای متنوع ایجاد کند و در عین حال از ظرفیت بزرگترین شرکای تجاری بیشترین استفاده را ببرد. چین برای ایران یک شریک بسیار مهم است، اما ایران نیز باید بتواند در کنار چین، روابط اقتصادی خود را با کشورهای منطقه، هند، روسیه، آسیای مرکزی، کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای و سایر اقتصادهای آسیایی توسعه دهد. این تنوع به ایران قدرت چانهزنی بیشتری میدهد. هرچه تعداد مشتریان صادراتی بیشتر باشد، ایران در مذاکرات تجاری وابستگی کمتری به یک بازار خواهد داشت. در مقابل، اگر تقریباً تمام صادرات نفت به یک مشتری محدود شود، قدرت تعیین قیمت و شرایط معامله تا حد زیادی به طرف مقابل منتقل میشود. این موضوع در شرایط جنگی اهمیت بیشتری دارد. چین خود نیز با محدودیتهای ناشی از جنگ و تحولات بازار انرژی روبهروست. گزارشهای اخیر نشان میدهد واردات نفت چین در جریان جنگ کاهش چشمگیری داشته و پکن از ذخایر و منابع جایگزین برای مدیریت عرضه استفاده کرده است.بنابراین ایران نباید صرفاً امیدوار باشد که چین تمام مشکلات تجاری ناشی از جنگ را حل خواهد کرد. راهبرد درست این است که از ظرفیت چین به عنوان یک ستون مهم در سیاست تجارت خارجی استفاده شود، اما همزمان ستونهای دیگری نیز ساخته شود.در این میان، موضوع حملونقل نیز اهمیت ویژهای دارد. کاهش تردد کشتیها در تنگه هرمز، که در روزهای اخیر بهشدت پایینتر از میانگین معمول گزارش شده، نشان میدهد حتی وجود مشتری خارجی نیز بدون مسیر امن حملونقل نمیتواند تضمینکننده صادرات باشد. از همین رو، سیاست تجارت با چین باید با سیاست حملونقل، انرژی، بیمه، گمرک و دیپلماسی اقتصادی هماهنگ شود. جنگ نشان داده است که تجارت خارجی فقط به قرارداد فروش کالا ختم نمیشود؛ مجموعهای از زیرساختهای مالی، لجستیکی، بیمهای و سیاسی باید در کنار یکدیگر قرار گیرند تا کالا واقعاً از مبدأ به مقصد برسد.اهمیت چین برای اقتصاد ایران در شرایط جنگی را باید در یک واقعیت خلاصه کرد: در دورهای که فشار آمریکا تلاش میکند مسیرهای درآمدی و تجاری ایران را محدود کند، حفظ ارتباط با یکی از بزرگترین اقتصادهای جهان میتواند بخشی از فشار این محاصره اقتصادی را خنثی کند. اما این فرصت زمانی به یک مزیت واقعی تبدیل خواهد شد که ایران از تجارت با چین برای بازسازی ظرفیت تولید، توسعه صادرات غیرنفتی، تأمین ماشینآلات و فناوری و ایجاد مسیرهای پایدار مالی استفاده کند؛ نه اینکه صرفاً به فروش نفت خام و واردات کالاهای مصرفی وابسته بماند.جنگ ممکن است مسیر تجارت ایران را تغییر دهد، اما نباید تجارت خارجی را متوقف کند. چین در این میان میتواند یکی از مهمترین مسیرهای تنفس اقتصاد ایران باشد؛ مسیری که باید با دیپلماسی فعال، قراردادهای بلندمدت، توسعه حملونقل و اصلاح ساختار صادرات تقویت شود.در شرایطی که فشارهای آمریکا درآمدهای نفتی ایران را هدف قرار داده و جریان کشتیرانی منطقه نیز با اختلال روبهرو شده است، حفظ هر میزان از تجارت پایدار با چین برای تهران اهمیت دارد. گزارش اخیر رویترز نیز نشان میدهد که حتی با وجود فشار شدید آمریکا، چین همچنان در مرکز معادله نفت ایران قرار دارد. بنابراین، سؤال اصلی دیگر این نیست که «آیا تجارت با چین برای ایران مهم است؟»؛ پاسخ روشن است. سؤال مهمتر این است که *ایران چگونه میتواند این رابطه را از یک کانال اضطراری برای فروش نفت و تأمین کالا، به یک شراکت اقتصادی بلندمدت برای توسعه تولید، صادرات و سرمایهگذاری تبدیل کند.* پاسخ به این سؤال میتواند بخشی از آینده اقتصاد ایران پس از جنگ را نیز تعیین کند.
