خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - ناترازی بنزین در اقتصاد ایران دیگر یک مسئله مقطعی و صرفاً مرتبط با افزایش مصرف سوخت نیست؛ بلکه به یکی از چالشهای مهم اقتصادی، انرژی و حتی بودجهای کشور تبدیل شده است. رشد تعداد خودروها، افزایش سفرهای درونشهری و بینشهری، فرسودگی ناوگان حملونقل، پایین بودن بهرهوری خودروها و قیمت نسبی پایین سوخت، مجموعه عواملی هستند که طی سالهای گذشته تقاضا برای بنزین را افزایش دادهاند. در مقابل، توسعه ظرفیت تولید بنزین و ایجاد زیرساختهای جدید انرژی به سرمایهگذاریهای سنگین و زمان طولانی نیاز دارد.

حسین قیدر / در چنین شرایطی، سیاستگذار معمولاً با دو گزینه مواجه میشود؛ نخست افزایش عرضه از طریق ساخت پالایشگاه، توسعه میدانهای نفت و گاز، افزایش ظرفیت پالایشی و احداث نیروگاهها و دوم، مدیریت تقاضا و کاهش مصرف از طریق مجموعهای از سیاستهای قیمتی و غیرقیمتی. تجربه اقتصاد انرژی نشان میدهد که گزینه دوم در بسیاری از مواقع میتواند سریعتر و کمهزینهتر از افزایش ظرفیت تولید باشد.بر همین اساس، این گزاره که «یک ریال مدیریت مصرف، معادل ۱۰ ریال سرمایهگذاری برای تولید بنزین است» تلاش میکند تفاوت بسیار مهم میان هزینه ایجاد ظرفیت جدید و هزینه کاهش مصرف را نشان دهد. حتی اگر این نسبت را یک برآورد سیاستی بدانیم و نه یک عدد ثابت و قابل تعمیم به همه پروژهها، اصل اقتصادی آن قابل توجه است: جلوگیری از مصرف اضافی در بسیاری از موارد بسیار ارزانتر از تولید همان مقدار انرژی است.برای کشوری که با محدودیت منابع مالی، فشار تحریمها، دشواری جذب سرمایه خارجی و نیاز گسترده به سرمایهگذاری در زیرساختهای مختلف مواجه است، این تفاوت اهمیت بیشتری پیدا میکند. منابعی که قرار است صرف توسعه ظرفیت تولید بنزین شود، در صورت مدیریت مصرف میتواند با هزینهای بسیار کمتر به آزادسازی بخشی از منابع انرژی منجر شود.
تولید بنزین؛ سرمایهگذاری سنگین و پروژههای زمانبر
افزایش تولید بنزین در ظاهر یک راهحل مستقیم برای کاهش ناترازی است: مصرف افزایش یافته و بنابراین باید تولید نیز افزایش پیدا کند. اما افزایش تولید فرآوردههای نفتی به سادگی افزایش ظرفیت یک خط تولید معمولی نیست. توسعه پالایشگاه، بهینهسازی واحدهای موجود، ساخت واحدهای جدید، توسعه زنجیره تأمین، تأمین تجهیزات، ایجاد زیرساخت انتقال و ذخیرهسازی و تأمین خوراک، همگی نیازمند سرمایهگذاریهای سنگین هستند.در شرایط عادی، چنین پروژههایی به منابع مالی قابل توجه و دسترسی پایدار به فناوری و تجهیزات نیاز دارند. برای ایران، محدودیت دسترسی به منابع مالی بینالمللی و برخی تجهیزات و فناوریهای پیشرفته، پیچیدگی اجرای این پروژهها را بیشتر میکند. به همین دلیل، حتی اگر تصمیم به افزایش ظرفیت تولید گرفته شود، فاصله میان تصمیم و بهرهبرداری واقعی میتواند چندین سال باشد.توسعه یک میدان نفت و گاز نیز فرآیندی زمانبر است. از مطالعات و اکتشاف تا حفاری، توسعه تأسیسات، ایجاد خطوط انتقال و رسیدن به تولید پایدار، ممکن است سالها زمان نیاز داشته باشد. نیروگاهها نیز با وجود آنکه برخی پروژهها سریعتر اجرا میشوند، همچنان نیازمند زمین، تجهیزات، شبکه انتقال و منابع مالی هستند.در مقابل، مدیریت مصرف میتواند با مجموعهای از اقدامات نسبتاً کوچک اما اثرگذار انجام شود. اصلاح الگوی مصرف، کاهش سفرهای غیرضروری، توسعه حملونقل عمومی، بهبود کیفیت خودروها، اسقاط خودروهای فرسوده، اصلاح سامانههای توزیع سوخت، هوشمندسازی سهمیهبندی و استفاده از ابزارهای اطلاعاتی برای شناسایی مصرفکنندگان پرمصرف، همگی میتوانند بدون ساخت یک پالایشگاه جدید بخشی از تقاضای سوخت را کاهش دهند.این تفاوت زمانی بسیار مهم است. اگر کشور برای افزایش عرضه بنزین به چند سال زمان نیاز داشته باشد، اما بتواند در چند ماه بخشی از مصرف اضافی را کاهش دهد، سیاست مدیریت مصرف میتواند به عنوان یک راهکار فوری مورد استفاده قرار گیرد.البته مدیریت مصرف به معنای ایجاد محدودیت کور برای مردم نیست. اگر این سیاست صرفاً با کاهش سهمیه یا افزایش قیمت اجرا شود، میتواند فشار بیشتری بر خانوارها و گروههای کمدرآمد وارد کند. مدیریت مصرف زمانی موفق خواهد بود که بر کاهش مصرف غیرضروری، افزایش بهرهوری و ایجاد گزینههای جایگزین تمرکز کند.
شش ماه مدیریت مصرف در برابر چند سال توسعه ظرفیت
یکی از مهمترین مزیتهای مدیریت مصرف، سرعت اجرای آن است. ساخت یک پالایشگاه یا توسعه یک میدان نفت و گاز، حتی در صورت تأمین مالی و تجهیزات، پروژهای چندساله است. اما بسیاری از اقدامات مدیریت مصرف میتوانند در مدت چند ماه به نتیجه برسند.برای مثال، اصلاح سامانههای هوشمند توزیع سوخت، شناسایی الگوهای غیرعادی مصرف،کنترل قاچاق، بهبود حملونقل عمومی و اعمال مشوقهای هدفمند برای کاهش مصرف میتواند در بازه زمانی کوتاهتری اجرا شود. در برخی موارد، حتی تغییرات رفتاری و اطلاعرسانی هدفمند نیز میتواند بر مصرف اثر بگذارد.این مسئله در شرایطی که کشور با ناترازی فوری مواجه است اهمیت زیادی دارد. نمیتوان برای حل کمبود بنزین امروز، تنها روی پالایشگاهی حساب کرد که قرار است چند سال دیگر وارد مدار شود. سیاست انرژی باید همزمان دو افق داشته باشد: مدیریت فوری تقاضا و توسعه بلندمدت عرضه.در واقع، مدیریت مصرف و افزایش تولید نباید رقیب یکدیگر تلقی شوند. کشور به هر دو نیاز دارد، اما ترتیب و اولویت آنها اهمیت دارد. زمانی که هر لیتر صرفهجوییشده میتواند نیاز به تولید، واردات یا سرمایهگذاری جدید را کاهش دهد، منطقی است که مدیریت مصرف در اولویت اقدامات کوتاهمدت قرار گیرد.از سوی دیگر، کاهش مصرف بنزین تنها به معنای صرفهجویی در هزینه سوخت نیست. هر لیتر بنزین کمتر، به معنای کاهش نیاز به واردات یا مصرف منابع داخلی، کاهش فشار بر پالایشگاهها، کاهش نیاز به حملونقل فرآورده و در صورت کاهش احتراق، کاهش بخشی از آلایندههای هواست.بنابراین مدیریت مصرف یک سیاست چندمنظوره است که میتواند همزمان بر بودجه، تجارت خارجی، محیط زیست و امنیت انرژی اثر بگذارد.با این حال، اجرای موفق چنین سیاستی نیازمند طراحی دقیق است. اگر دولت صرفاً از مردم بخواهد کمتر مصرف کنند اما جایگزین مناسبی برای خودرو شخصی، حملونقل عمومی ناکارآمد یا خودروهای کممصرف فراهم نکند، نتیجه پایدار نخواهد بود. رفتار مصرفکننده تابع شرایط اقتصادی و زیرساختی است و نمیتوان تمام مسئولیت کاهش مصرف را بر دوش خانوار گذاشت.یکی از مهمترین حوزهها، ناوگان خودروهای فرسوده است. خودرویی که چند برابر یک خودرو استاندارد سوخت مصرف میکند، عملاً بخشی از ظرفیت انرژی کشور را هدر میدهد. بنابراین سرمایهگذاری برای نوسازی ناوگان میتواند نوعی سرمایهگذاری در مدیریت مصرف باشد؛ سرمایهگذاریای که به جای ساخت ظرفیت تولید، ظرفیت مصرف را کاهش میدهد. مدیریت مصرف بدون فشار بر سفره مردممهمترین چالش سیاست مدیریت مصرف در ایران، ارتباط مستقیم بنزین با زندگی روزمره مردم است. خودرو برای بسیاری از خانوارها نه یک کالای لوکس، بلکه ابزار رفتوآمد، اشتغال و کسب درآمد است. برای رانندگان تاکسی، پیکهای موتوری، رانندگان خودروهای اینترنتی و بسیاری از مشاغل خدماتی، بنزین مستقیماً با درآمد روزانه ارتباط دارد.به همین دلیل، سیاست مدیریت مصرف اگر بدون توجه به گروههای مختلف مصرفکننده طراحی شود، میتواند پیامدهای اجتماعی داشته باشد. نمیتوان مصرف یک خودروی شخصی کمکارکرد را با مصرف خودرویی که روزانه چندین ساعت برای کسب درآمد در خیابان است، یکسان در نظر گرفت.راهکار مؤثر، حرکت به سمت مدیریت هوشمند مصرف است. سهمیهبندی هدفمند، مشوق برای خودروهای کممصرف، حمایت از نوسازی ناوگان عمومی، توسعه حملونقل ریلی و اتوبوسی، ایجاد انگیزه برای استفاده از حملونقل عمومی و مقابله با قاچاق سوخت، میتواند بدون اعمال فشار مستقیم بر بخشهای آسیبپذیر جامعه، مصرف را کاهش دهد.همچنین باید میان «مصرف» و «اتلاف» تفاوت قائل شد. بخش مهمی از مسئله بنزین ممکن است نه ناشی از نیاز واقعی مردم، بلکه ناشی از ناکارآمدی خودروها، ترافیک، سفرهای اجباری، ضعف حملونقل عمومی و قاچاق باشد. سیاستگذاری باید ابتدا سراغ اتلاف برود.در این میان، قیمت نیز نمیتواند برای همیشه از معادله حذف شود. اختلاف قیمت سوخت با هزینه واقعی آن، علاوه بر تشویق مصرف، زمینه قاچاق را نیز افزایش میدهد. اما اصلاح قیمت باید تدریجی، قابل پیشبینی و همراه با سیاستهای جبرانی باشد. افزایش ناگهانی قیمت بدون فراهم کردن زیرساختهای جایگزین میتواند به تورم و فشار بر خانوارها منجر شود.به همین دلیل، بهترین سیاست برای ایران ترکیبی از اقدامات قیمتی و غیرقیمتی است. قیمت باید سیگنال مناسبی برای مصرفکننده ایجاد کند، اما همزمان دولت باید امکان کاهش مصرف از طریق فناوری، حملونقل عمومی و نوسازی خودروها را فراهم کند.از سوی دیگر، مدیریت مصرف باید به عنوان یک پروژه اقتصادی دیده شود، نه صرفاً یک دستور اداری. اگر دولت بتواند با هزینهای محدود، مصرف سوخت را کاهش دهد، در واقع منابعی را آزاد کرده است که میتواند در بخشهای مولد اقتصاد مورد استفاده قرار گیرد. این منابع میتوانند به توسعه زیرساخت، آموزش، انرژیهای تجدیدپذیر، نوسازی ناوگان یا افزایش بهرهوری اختصاص پیدا کنند.ناترازی بنزین در نهایت حاصل شکاف میان رشد مصرف و ظرفیت تولید است. اما پاسخ به این شکاف نباید تنها افزایش تولید باشد. کشوری که با محدودیت سرمایه مواجه است، باید ابتدا از خود بپرسد آیا میتوان همان نیاز را با مصرف کمتر تأمین کرد یا خیر.اگر یک ریال هزینه برای مدیریت مصرف بتواند از نیاز به چندین ریال سرمایهگذاری برای ایجاد ظرفیت جدید جلوگیری کند، طبیعی است که مدیریت مصرف در اولویت قرار گیرد. مزیت این رویکرد تنها ارزانتر بودن نیست؛ بلکه سرعت بالاتر، آثار زیستمحیطی بهتر و امکان اصلاح رفتارهای بلندمدت مصرف انرژی نیز از مزایای آن است.البته مدیریت مصرف جایگزین توسعه ظرفیت تولید نیست. ایران همچنان به سرمایهگذاری در پالایشگاهها، توسعه میادین نفت و گاز، زیرساختهای ذخیرهسازی و حملونقل انرژی نیاز دارد. اما توسعه عرضه باید همزمان با کاهش اتلاف و افزایش بهرهوری دنبال شود.در شرایط کنونی، هر ریال منابع مالی اهمیت دارد. اگر منابع محدود کشور برای ساخت ظرفیت جدید صرف شود، اما همزمان مصرف بدون کنترل افزایش پیدا کند، شکاف میان عرضه و تقاضا دوباره ایجاد خواهد شد. راه پایدار، شکستن این چرخه است.بنابراین مسئله بنزین را باید از «چقدر بیشتر تولید کنیم؟» به «چقدر کمتر و هوشمندانهتر مصرف کنیم؟» تغییر داد. مدیریت مصرف در این نگاه، سیاست ریاضتی نیست؛ بلکه نوعی سرمایهگذاری برای افزایش بهرهوری اقتصاد است.ایران برای عبور از بحران بنزین به پالایشگاه، میدان نفت و گاز و سرمایهگذاری جدید نیاز دارد، اما شاید مهمتر از همه به سیاستی نیاز دارد که مانع هدررفت ظرفیت موجود شود. تولید بیشتر بدون اصلاح الگوی مصرف میتواند تنها یک مسابقه بیپایان میان عرضه و تقاضا ایجاد کند؛ مسابقهای که هزینه آن در نهایت از منابع عمومی و جیب مردم پرداخت خواهد شد.مدیریت مصرف اگر هوشمند، عادلانه و مبتنی بر فناوری اجرا شود، میتواند یکی از سریعترین راههای کاهش فشار بر شبکه انرژی کشور باشد. یک ریال برای کاهش مصرف، در بسیاری از موارد میتواند ارزش اقتصادی بسیار بیشتری از یک ریال هزینه برای تولید جدید داشته باشد؛ زیرا به جای آنکه صرفاً ظرفیت عرضه را افزایش دهد، از اتلاف منابع جلوگیری میکند.آینده سیاست بنزینی ایران بنابراین تنها در پالایشگاههای جدید رقم نمیخورد؛ بخشی از این آینده در خیابانها، خودروها، حملونقل عمومی، فناوریهای هوشمند و رفتار مصرفکنندگان ساخته خواهد شد. اگر هدف، عبور پایدار از ناترازی است، مدیریت مصرف باید از یک شعار مقطعی به یکی از محورهای اصلی سیاست انرژی کشور تبدیل شود.

