خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - ناترازی بنزین دیگر یک مسئله مقطعی و کوتاهمدت در اقتصاد ایران نیست؛ به یکی از چالشهای ساختاری اقتصاد انرژی کشور تبدیل شده است. رشد تعداد خودروها، افزایش مصرف، فرسودگی بخشی از ناوگان، پایین بودن بهرهوری خودروهای داخلی، توسعه حملونقل شخصی و فاصله میان رشد مصرف و ظرفیت تولید، باعث شده تأمین بنزین به یکی از دغدغههای مهم سیاستگذار تبدیل شود. در چنین شرایطی، دوگانهسوز کردن خودروها و انتقال بخشی از مصرف از بنزین به گاز طبیعی فشرده یا CNG بار دیگر به عنوان یکی از گزینههای مدیریت مصرف مطرح میشود؛ راهکاری که اگر به شکل هدفمند، اقتصادی و همراه با توسعه زیرساختها اجرا شود، میتواند بخشی از فشار بر بازار بنزین را کاهش دهد، اما بهتنهایی قادر به حل ریشهای ناترازی انرژی کشور نخواهد بود.

حسین قیدر / مسئله اصلی این است که بنزین در ایران تنها یک حامل انرژی نیست؛ بلکه به دلیل قیمتگذاری، ساختار حملونقل و وابستگی بالای خانوارها و کسبوکارها به خودرو، با مجموعهای از مسائل اقتصادی و اجتماعی گره خورده است. هر لیتر بنزینی که بیش از نیاز واقعی مصرف میشود، به معنای افزایش هزینه تولید، پالایش، واردات یا توزیع است. اگر مصرف از ظرفیت تولید داخلی عبور کند، کشور ناچار خواهد بود برای جبران کسری، به واردات روی بیاورد؛ وارداتی که با توجه به شرایط ارزی و محدودیتهای بینالمللی، هزینه بالایی به اقتصاد تحمیل میکند.در این میان، گاز طبیعی میتواند بخشی از بار مصرف بنزین را بر عهده بگیرد. ایران از بزرگترین دارندگان ذخایر گاز طبیعی جهان است و برخورداری از منابع گازی گسترده، امکان استفاده از CNG در حملونقل را فراهم میکند. بنابراین دوگانهسوز کردن خودروها میتواند از منظر جایگزینی یک حامل انرژی با حامل دیگر، یک گزینه منطقی باشد. اما پرسش اساسی این است که آیا زیرساخت، خودرو، جایگاه و سیاست اقتصادی کشور برای یک موج جدید دوگانهسوزسازی آماده است یا خیر؟ دوگانهسوزسازی؛ کاهش فشار بر بنزین از مسیر جایگزینی سوختمنطق اقتصادی دوگانهسوز کردن خودروها ساده است: اگر بخشی از خودروهایی که امروز عمدتاً بنزین مصرف میکنند بتوانند از CNG نیز استفاده کنند، بخشی از تقاضای بنزین کاهش پیدا میکند. این کاهش تقاضا در صورت اجرای گسترده میتواند فشار بر پالایشگاهها و شبکه تأمین بنزین را کم کند و نیاز کشور به واردات بنزین را نیز کاهش دهد.اما میزان موفقیت این سیاست به چند عامل وابسته است. نخست، تعداد خودروهایی است که واقعاً به مصرف CNG منتقل میشوند. اگر تنها تعداد محدودی خودرو دوگانهسوز شوند، اثر آن بر ناترازی کلی چندان چشمگیر نخواهد بود. دوم، میزان پیمایش این خودروهاست. تبدیل خودروهایی که استفاده بسیار محدودی دارند، صرفهجویی قابل توجهی ایجاد نمیکند؛ در حالی که تبدیل خودروهای پرمصرف و پرتردد مانند تاکسیها، خودروهای حملونقل عمومی و ناوگان خدماتی میتواند اثر بیشتری داشته باشد.به همین دلیل، سیاست دوگانهسوزسازی باید به جای تمرکز صرف بر تعداد خودروها، بر «میزان بنزین قابل جایگزینی» تمرکز کند. هر خودرویی که به CNG مجهز میشود الزاماً به همان اندازه از مصرف بنزین کم نمیکند. بنابراین اولویت باید به خودروهایی داده شود که بیشترین مصرف سالانه و بیشترین پیمایش را دارند.در این میان، تاکسیها اهمیت ویژهای دارند. تاکسی به دلیل پیمایش بالا، ساعات فعالیت طولانی و تردد مداوم در شهر، سوخت بیشتری نسبت به یک خودروی شخصی مصرف میکند. اگر یک تاکسی بتواند بخش قابل توجهی از سوخت خود را از CNG تأمین کند، صرفهجویی آن در مقیاس سالانه میتواند بسیار بیشتر از تبدیل یک خودروی شخصی کمکارکرد باشد.همین منطق درباره ناوگان حملونقل عمومی، خودروهای خدمات شهری، وانتها و برخی خودروهای تجاری نیز صدق میکند.از سوی دیگر، دوگانهسوز کردن خودروهای موجود در مقایسه با جایگزینی کامل ناوگان، در برخی شرایط میتواند هزینه اولیه کمتری داشته باشد. کشور برای نوسازی کامل میلیونها خودرو به سرمایه بسیار بزرگی نیاز دارد، در حالی که تبدیل بخشی از خودروهای واجد شرایط میتواند با منابع محدودتر انجام شود.با این حال، تبدیل خودرو باید کاملاً استاندارد و ایمن باشد. نصب تجهیزات غیراستاندارد، مخازن نامطمئن یا تبدیل توسط مراکز غیرمجاز میتواند ایمنی سرنشینان و سایر شهروندان را به خطر بیندازد. بنابراین سیاست توسعه CNG بدون نظارت فنی سختگیرانه میتواند هزینههای اجتماعی سنگینی ایجاد کند. مشکل فقط سوخت نیست؛ جایگاه، خودرو و زیرساخت باید آماده باشند یکی از مهمترین دلایل کاهش جذابیت CNG در سالهای گذشته، صرفاً قیمت سوخت یا تمایل مالکان خودرو نبوده است. تجربه رانندگان نشان داده که دسترسی به جایگاه، زمان انتظار، پراکندگی نامناسب جایگاهها و مشکلات نگهداری خودرو میتواند بر تصمیم مصرفکننده اثرگذار باشد. اگر راننده برای سوختگیری CNG مجبور باشد مسیر طولانی طی کند یا مدت زیادی در صف بماند، حتی قیمت پایینتر این سوخت نیز ممکن است جذابیت خود را از دست بدهد. بنابراین توسعه خودروهای دوگانهسوز باید همزمان با توسعه زیرساخت سوخترسانی انجام شود. ایجاد جایگاههای جدید، افزایش ظرفیت جایگاههای موجود، بهبود تجهیزات، کاهش زمان سوختگیری و توزیع مناسب جایگاهها در مناطق پرتردد، بخشی از این نیاز است. مسئله دیگر، کیفیت و فناوری خودروهای دوگانهسوز است. خودرویی که از ابتدا برای استفاده از دو نوع سوخت طراحی شده، با خودرویی که صرفاً به شکل کارگاهی تغییر وضعیت داده، یکسان نیست. سیاستگذار باید به سمت تولید و عرضه خودروهای استاندارد کارخانهای حرکت کند و تبدیل خودروهای موجود را نیز تحت ضوابط فنی دقیق انجام دهد. همچنین باید توجه داشت که استفاده از CNG به معنای حذف کامل بنزین نیست. خودرو همچنان میتواند در شرایط خاص از بنزین استفاده کند و میزان صرفهجویی به الگوی رانندگی و دسترسی به جایگاه بستگی دارد. بنابراین نباید با اعلام یک برنامه دوگانهسوزسازی، انتظار داشت ناترازی بنزین به سرعت از بین برود. این سیاست یک ابزار مدیریت تقاضاست، نه جایگزینی برای اصلاح کل نظام انرژی. در کنار این موضوع، قیمتگذاری سوخت نیز نقش مهمی دارد. اگر فاصله اقتصادی میان بنزین و CNG به اندازهای باشد که مصرفکننده انگیزه کافی برای استفاده از گاز داشته باشد، امکان موفقیت طرح افزایش پیدا میکند. اما این سیاست باید بهگونهای اجرا شود که موجب ایجاد رانت یا مصرف غیرمنطقی نشود. از طرف دیگر، دولت باید برای تبدیل خودروها مشوق ایجاد کند. هزینه تبدیل برای بسیاری از مالکان خودرو قابل توجه است. اگر دولت انتظار دارد مردم بخشی از مصرف بنزین خود را به CNG منتقل کنند، باید بخشی از هزینه این انتقال را از طریق تسهیلات، تخفیف، حمایت مالی یا طرحهای هدفمند جبران کند. مشوقها البته باید هوشمند باشند. پرداخت یارانه بدون کنترل کیفیت تجهیزات میتواند بازار تبدیلهای غیراستاندارد را رونق دهد. بنابراین هرگونه حمایت مالی باید به خودرو، مرکز تبدیل و تجهیزات تأییدشده اختصاص پیدا کند.
دوگانهسوزسازی کافی نیست؛ اصلاح الگوی مصرف ضروری است
بزرگترین اشتباه در مواجهه با ناترازی بنزین این است که تمام راهحل در سمت عرضه جستوجو شود. افزایش ظرفیت پالایشگاهی، واردات بنزین و توسعه سوخت جایگزین بخشی از مسئله را حل میکنند، اما اگر مصرف همچنان با سرعت بالا رشد کند، ناترازی دوباره بازخواهد گشت.دوگانهسوزسازی باید بخشی از یک بسته جامع مدیریت مصرف باشد. در کنار آن، نوسازی خودروهای فرسوده، توسعه حملونقل عمومی، بهبود کیفیت خودروهای داخلی، کاهش مصرف سوخت خودروها، اصلاح شهرسازی و کاهش سفرهای غیرضروری باید دنبال شود.خودروی فرسوده فقط هزینه تعمیر و نگهداری بالایی ندارد؛ مصرف سوخت آن نیز معمولاً بیشتر است. بنابراین هر خودروی فرسودهای که از چرخه خارج و با خودروی کممصرفتر جایگزین شود، میتواند به کاهش مصرف انرژی کمک کند.در این میان، توسعه خودروهای کممصرف و برقی نیز باید در افق بلندمدت مورد توجه قرار گیرد. اگر تمام سیاست انرژی کشور به بنزین و CNG محدود شود، مسئله ناترازی تنها از یک سوخت به سوخت دیگر منتقل خواهد شد. ایران نیازمند تنوعبخشی به سبد انرژی حملونقل است.البته خودروهای برقی نیز بدون حل مسئله برق نمیتوانند به تنهایی راهحل باشند. اگر کشور با ناترازی برق مواجه باشد، انتقال کامل مصرف انرژی از بنزین به برق نیز نیازمند سرمایهگذاری گسترده در نیروگاهها، شبکه انتقال و توزیع خواهد بود.بنابراین سیاست درست، ترکیبی از راهکارهاست: دوگانهسوزسازی هدفمند برای کاهش سریعتر مصرف بنزین، نوسازی ناوگان برای کاهش مصرف، توسعه حملونقل عمومی برای کاهش وابستگی به خودرو شخصی، افزایش بهرهوری خودروها و در بلندمدت توسعه خودروهای برقی و سایر فناوریهای کممصرف. ناترازی بنزین را باید به عنوان یک مسئله اقتصادی دید، نه فقط یک مسئله نفتی. هر لیتر سوخت اضافهای که مصرف میشود، هزینهای برای اقتصاد ایجاد میکند. اگر دولت مجبور به واردات بنزین شود، منابع ارزی کشور صرف تأمین انرژی حملونقل خواهد شد؛ منابعی که میتوانست برای واردات مواد اولیه، تجهیزات تولید، دارو یا سرمایهگذاری استفاده شود.دوگانهسوز کردن خودروها در این شرایط میتواند یک ابزار مهم برای کاهش فشار باشد، بهخصوص اگر تمرکز بر ناوگان پرتردد و پرمصرف قرار گیرد. اما اجرای این سیاست بدون زیرساخت مناسب، استانداردهای فنی، مشوق اقتصادی و برنامه بلندمدت، نتیجه مطلوب را ایجاد نخواهد کرد.مسئله اصلی این است که ایران سالهاست با رشد مصرف سوخت مواجه است، در حالی که اصلاح الگوی مصرف با همان سرعت دنبال نشده است. اگر هر سال خودروهای بیشتری وارد خیابانها شوند و متوسط مصرف آنها بالا باقی بماند، حتی افزایش ظرفیت تولید بنزین نیز نمیتواند برای همیشه پاسخگو باشد.راهحل واقعی، تغییر رابطه اقتصاد ایران با سوخت است؛ یعنی سوخت ارزان و پرمصرف نباید تنها ابزار حمایت از خانوارها باشد. حمایت از مردم باید از مسیر سیاستهای مستقیم و هدفمند انجام شود و بازار انرژی نیز به تدریج به سمت مصرف منطقیتر حرکت کند.دوگانهسوزسازی میتواند در این مسیر نقش مهمی داشته باشد؛ اما نباید از آن انتظار معجزه داشت. این طرح زمانی موفق خواهد بود که بخشی از یک برنامه بزرگتر برای اصلاح حملونقل و مدیریت انرژی باشد.اگر قرار است ناترازی بنزین کاهش پیدا کند، باید همزمان سه اتفاق رخ دهد: مصرف خودروها پایین بیاید، سهم سوختهای جایگزین افزایش پیدا کند و تعداد سفرهای غیرضروری با خودروی شخصی کاهش یابد در چنین چارچوبی، دوگانهسوز کردن خودروها نه یک تصمیم مقطعی برای عبور از بحران، بلکه میتواند به یکی از اجزای سیاست امنیت انرژی کشور تبدیل شود.ایران منابع گازی قابل توجهی دارد و استفاده هوشمندانه از این ظرفیت در حملونقل میتواند فشار بر بنزین را کاهش دهد. اما ارزش واقعی این سیاست زمانی آشکار میشود که همزمان با آن، صنعت خودرو اصلاح شود، خودروهای فرسوده از چرخه خارج شوند، حملونقل عمومی توسعه یابد و مصرف انرژی به یک شاخص مهم در سیاستگذاری اقتصادی تبدیل شود.ناترازی بنزین نتیجه یک روز و یک تصمیم نیست؛ حاصل سالها رشد مصرف، سیاستهای ناپایدار، ضعف بهرهوری و توسعه نامتوازن حملونقل است. بنابراین درمان آن نیز یکشبه اتفاق نمیافتد.دوگانهسوز کردن خودروها میتواند بخشی از نسخه باشد؛ اما اگر قرار باشد تمام نسخه باشد، چند سال دیگر کشور دوباره با همان سؤال روبهرو خواهد شد: بنزین کم است یا مصرف ما بیش از توان اقتصاد شده است
