خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس صنعت- اقتصاد ایران سالهاست ثروت را بیش از هر چیز در دل زمین جستوجو میکند؛ در چاههای نفت، معادن، ذخایر گاز، طلا، مس و سایر منابع طبیعی. در ادبیات عمومی نیز هرگاه سخن از ثروتمند بودن یک کشور به میان میآید، نخستین نشانهای که به ذهن میرسد حجم ذخایر طبیعی آن کشور است. ایران نیز از این منظر کشوری برخوردار از منابع کمنظیر است؛ اما تجربه اقتصادهای موفق جهان نشان داده است که داشتن منابع طبیعی، بهتنهایی به معنای ثروتمند بودن نیست. آنچه یک کشور را واقعاً ثروتمند میکند، توانایی تبدیل منابع، دانش، نیروی انسانی و سرمایه به تولید مستمر و ایجاد رفاه برای جامعه است.

حسین جلیلی بال /در نگاه مدرن اقتصادی، ثروت یک کشور را باید در ظرفیت تولید آن جستوجو کرد؛ ظرفیتی که مجموعهای از سرمایه انسانی، فناوری، زیرساخت، بنگاههای اقتصادی، نظام مالی، نهادهای حقوقی، بهرهوری و اعتماد عمومی را دربرمیگیرد. کشوری که بتواند نیروی انسانی خود را آموزش دهد، سرمایه را به سمت فعالیتهای مولد هدایت کند، فناوری را توسعه دهد و محیطی امن و قابل پیشبینی برای فعالیت اقتصادی ایجاد کند، حتی اگر از منابع طبیعی محدودی برخوردار باشد، میتواند اقتصادی قدرتمند و پایدار بسازد. در مقابل، کشوری که منابع طبیعی فراوان دارد اما قادر به ایجاد ارزش افزوده و توسعه ظرفیتهای تولیدی نیست، ممکن است در ظاهر ثروتمند اما در عمل با فقر، بیکاری و کاهش رفاه عمومی مواجه شود.از همین منظر، بازتعریف مفهوم ثروت برای اقتصاد ایران یک ضرورت است. نفت و معدن میتوانند بخشی از ثروت ملی باشند، اما نباید جایگزین مفهوم گستردهتر ثروت شوند. نفت زمانی ثروت واقعی ایجاد میکند که درآمد حاصل از آن به سرمایهگذاری در زیرساخت، آموزش، فناوری، صنعت، انرژی، حملونقل و توسعه کسبوکارها تبدیل شود. معدن نیز زمانی موتور توسعه است که استخراج آن به ایجاد زنجیره ارزش، صنایع پاییندستی، اشتغال و صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا منجر شود. در غیر این صورت، فروش خام منابع طبیعی بیشتر به معنای مصرف یک دارایی است تا خلق ثروت پایدار.
ثروت زمانی شکل میگیرد که تولید زنده باشد
تولید را باید قلب تپنده ثروت ملی دانست. تولید فقط به معنای فعالیت یک کارخانه بزرگ یا استخراج یک ماده معدنی نیست؛ هر فعالیتی که کالا یا خدمتی ایجاد کند و ارزش اقتصادی به وجود آورد، بخشی از ظرفیت تولید کشور محسوب میشود. از یک کارگاه کوچک تولید پوشاک گرفته تا یک شرکت دانشبنیان، کارخانه فولاد، مزرعه مدرن، شرکت نرمافزاری، شبکه حملونقل یا یک مجموعه خدمات تخصصی، همگی در ساخت ظرفیت تولید نقش دارند.به همین دلیل، حتی تولید کالایی ساده مانند جوراب میتواند از منظر اقتصادی اهمیت داشته باشد. اگر یک واحد تولیدی بتواند با استفاده از نیروی کار، ماشینآلات، مواد اولیه، دانش و مدیریت، جوراب تولید کند، در واقع بخشی از نیاز جامعه را پاسخ داده، اشتغال ایجاد کرده، درآمد به وجود آورده و زنجیرهای از فعالیتهای اقتصادی را به حرکت انداخته است. ارزش این فعالیت فقط در قیمت محصول نهایی نیست؛ بلکه در شبکهای از روابط اقتصادی نهفته است که از تولید مواد اولیه تا حملونقل، بستهبندی، توزیع و فروش ادامه پیدا میکند.در نقطه مقابل، ساخت یک کاخ یا خرید یک دارایی بسیار گرانقیمت لزوماً به معنای ایجاد ثروت برای جامعه نیست. اگر هزینه ساخت یک ساختمان عظیم صرفاً به مصرف نمایشی یا انباشت دارایی اختصاص پیدا کند، اثر آن بر افزایش ظرفیت تولید کشور ممکن است بسیار محدود باشد. ثروت ملی زمانی افزایش پیدا میکند که منابع اقتصادی به سمت فعالیتهایی بروند که توان تولید کالا و خدمات در آینده را نیز افزایش میدهند.این تفاوت، یکی از مهمترین موضوعاتی است که در سیاستگذاری اقتصادی ایران باید مورد توجه قرار گیرد. اقتصادی که بخش بزرگی از سرمایه خود را به فعالیتهای غیرمولد، سوداگری دارایی، سفتهبازی و حفظ ارزش پول اختصاص میدهد، بهتدریج ظرفیت تولیدی خود را از دست میدهد. در چنین اقتصادی ممکن است قیمت داراییها افزایش پیدا کند، اما الزاماً تولید، اشتغال و رفاه عمومی افزایش نمییابد.برای ایران، مسئله مهم فقط میزان سرمایه موجود نیست؛ بلکه کیفیت تخصیص سرمایه است. اگر منابع بانکی، سرمایه خانوارها و درآمدهای نفتی به سمت افزایش ظرفیت تولید، نوسازی ماشینآلات، توسعه زیرساخت و فناوری حرکت کنند، اثر آنها در اقتصاد چند برابر خواهد شد. اما اگر همین منابع صرف خرید و فروش داراییها، فعالیتهای سوداگرانه یا واردات مصرفی شوند، ممکن است در کوتاهمدت سود ایجاد کنند، اما ظرفیت تولید کشور را تقویت نخواهند کرد.
نفت و معدن؛ ثروت خام یا سکوی پرش تولید؟
ایران نمیتواند و نباید اهمیت نفت، گاز و معادن را نادیده بگیرد. این منابع بخشی از مزیت اقتصادی کشور هستند و میتوانند منابع مالی قابل توجهی برای توسعه فراهم کنند. مسئله اصلی نحوه استفاده از آنهاست. منابع طبیعی اگر به درآمدی برای مصرف روزمره تبدیل شوند، بهتدریج پایان میپذیرند؛ اما اگر به سرمایهای برای توسعه ظرفیت تولید تبدیل شوند، میتوانند نسلهای آینده را نیز منتفع کنند.یکی از ضعفهای تاریخی اقتصاد ایران، وابستگی قابل توجه به درآمدهای حاصل از صادرات منابع طبیعی بوده است. چنین وابستگیای اقتصاد را در معرض نوسانات قیمت جهانی نفت، تحریمها، محدودیتهای صادراتی و تغییرات بازارهای بینالمللی قرار میدهد. زمانی که قیمت نفت بالا میرود، منابع مالی دولت افزایش پیدا میکند و در دوره کاهش قیمت یا محدودیت صادرات، فشار بر بودجه و اقتصاد افزایش مییابد.راه خروج از این چرخه، کنار گذاشتن منابع طبیعی نیست؛ بلکه تبدیل آنها به سکوی پرش تولید است. درآمدهای نفتی میتوانند صرف توسعه نیروگاهها، شبکه برق، راهآهن، بنادر، زیرساختهای ارتباطی، آموزش نیروی انسانی، توسعه فناوری و تأمین مالی بنگاههای تولیدی شوند. در این صورت، نفت از یک منبع درآمدی ناپایدار به ابزاری برای ایجاد ظرفیتهای ماندگار تبدیل خواهد شد.در بخش معدن نیز وضعیت مشابهی وجود دارد. اگر کشور تنها به استخراج و صادرات مواد خام بسنده کند، بخش محدودی از ارزش اقتصادی منابع معدنی نصیب اقتصاد خواهد شد. اما توسعه صنایع فرآوری، تولید محصولات میانی و نهایی و ایجاد زنجیره ارزش میتواند ارزش هر واحد ماده معدنی را چندین برابر افزایش دهد. این رویکرد نهتنها درآمد ارزی بیشتری ایجاد میکند، بلکه اشتغال تخصصی و فناوری نیز به همراه دارد.در چنین چارچوبی، پرسش اصلی درباره اقتصاد ایران نباید فقط این باشد که «چقدر نفت و معدن داریم؟» بلکه باید پرسید «با این منابع چه میزان ظرفیت تولید ساختهایم؟». این تغییر پرسش میتواند جهت سیاستگذاری را نیز تغییر دهد.
ثروت واقعی در زندگی مردم دیده میشود
بازتعریف ثروت یک جنبه مهم دیگر نیز دارد و آن جنبه اجتماعی و اخلاقی اقتصاد است. اگر معیار ثروت صرفاً تعداد ساختمانهای لوکس، خودروهای گرانقیمت، حجم داراییهای افراد ثروتمند یا ارزش زمین و مسکن باشد، ممکن است جامعهای از نظر ظاهری ثروتمند به نظر برسد اما بخش بزرگی از مردم آن از رفاه کافی برخوردار نباشند.اما اگر معیار ثروت، ظرفیت تولید و سطح زندگی مردم باشد، تصویر متفاوتی شکل میگیرد. اقتصادی ثروتمندتر است که در آن کارگر بتواند با دستمزد خود زندگی مناسبی داشته باشد، جوان بتواند شغل پیدا کند، خانواده بتواند مسکن و خدمات ضروری را تأمین کند و بنگاه اقتصادی بتواند با ثبات و افق بلندمدت فعالیت کند.در این نگاه، افزایش بهرهوری اهمیت بسیار زیادی پیدا میکند. کشوری که یک کارگر در آن با استفاده از فناوری و سرمایه مناسب بتواند چند برابر گذشته تولید کند، در واقع ثروتمندتر شده است. بنابراین افزایش دستمزد نیز در بلندمدت باید از مسیر افزایش بهرهوری و رشد ظرفیت تولید پشتیبانی شود، نه صرفاً از طریق تزریق پول و افزایش هزینهها.این مسئله در ایران اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بسیاری از صنایع با ماشینآلات فرسوده، هزینه بالای انرژی، مشکلات تأمین مالی، نوسانات ارزی و محدودیتهای تجاری مواجهاند. در چنین شرایطی، افزایش تولید بدون اصلاح زیرساختها دشوار خواهد بود. اگر قرار است تولید به معیار اصلی ثروت ملی تبدیل شود، باید محیط کسبوکار نیز برای تولیدکننده قابل پیشبینیتر شود.ثبات اقتصادی، دسترسی به منابع مالی، امنیت سرمایهگذاری، کاهش بروکراسی، اصلاح نظام مالیاتی، توسعه زیرساخت، دسترسی به فناوری و امکان حضور در بازارهای جهانی، مجموعهای از عواملی هستند که ظرفیت تولید را تعیین میکنند. نمیتوان از تولیدکننده انتظار افزایش تولید داشت، اما همزمان با بیثباتی قیمتها، دشواری تأمین مواد اولیه، محدودیتهای ارزی و تغییرات مکرر مقررات، هزینه فعالیت او را افزایش داد. ثروت واقعی ایران را باید در توانایی جامعه برای تولید بیشتر، بهتر و رقابتیتر جستوجو کرد. نفت، گاز و معدن مزیتهایی ارزشمند هستند، اما ارزش آنها زمانی چند برابر میشود که به سرمایه تولید تبدیل شوند. مهمتر از میزان داراییهای زیرزمینی، کیفیت استفاده از آنهاست.اقتصاد ایران برای عبور از دورههای مکرر رکود، تورم و کاهش قدرت خرید، نیازمند تغییر نگاه از «درآمد منابع» به «ظرفیت تولید» است. اگر منابع کشور به ساخت کارخانههای رقابتپذیر، تربیت نیروی انسانی، توسعه فناوری، زیرساخت و افزایش بهرهوری اختصاص پیدا کند، ثروتی ایجاد میشود که برخلاف یک چاه نفت یا معدن، با استخراج تمام نمیشود؛ بلکه میتواند سالبهسال گسترش پیدا کند.در چنین تعریفی، ثروتمندترین کشور لزوماً کشوری نیست که بیشترین نفت یا طلا را دارد؛ کشوری ثروتمند است که مردمش توان تولید، کار، نوآوری و خلق ارزش دارند. ثروت واقعی ایران نیز نه فقط در اعماق زمین، بلکه در کارخانهای که دوباره فعال میشود، کارگری که مهارت بیشتری پیدا میکند، جوانی که یک کسبوکار راه میاندازد، دانشمندی که فناوری تولید میکند و بنگاهی که میتواند محصول ایرانی را در بازار جهانی بفروشد، ساخته میشود.
