خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس تجارت - عضویت ایران در بریکس قرار بود دریچهای تازه به روی اقتصاد کشور باز کند؛ دریچهای برای توسعه تجارت، کاهش وابستگی به سازوکارهای مالی تحت سلطه غرب، افزایش همکاری با اقتصادهای بزرگ نوظهور و مهمتر از همه، کاهش آسیبپذیری تجارت خارجی در برابر تحریمها. اما اکنون که بیش از دو سال از عضویت کامل ایران در این مجموعه میگذرد، یک پرسش جدی همچنان پابرجاست: سهم واقعی ایران از بریکس چیست و این عضویت تا چه اندازه توانسته به تجارت، سرمایهگذاری و درآمد ارزی کشور کمک کند؟

رضا قیدر / بریکس دیگر صرفاً یک نشست سیاسی میان چند کشور بزرگ در حال توسعه نیست. این مجموعه طی سالهای اخیر به یکی از مهمترین چارچوبهای همکاری اقتصادی میان کشورهای غیرغربی تبدیل شده است؛ مجموعهای که با گسترش اعضای خود، بخش قابل توجهی از جمعیت، تولید و تجارت جهان را در بر گرفته و تلاش میکند در برابر ساختارهای سنتی اقتصاد جهانی، نقش و صدای بیشتری برای کشورهای نوظهور ایجاد کند.ایران از ابتدای سال ۲۰۲۴ به عضویت کامل بریکس درآمد؛ عضویتی که در شرایط تشدید تحریمها، محدودیت دسترسی به نظام مالی بینالمللی و دشواری نقلوانتقال پول، برای تهران اهمیت ویژهای دارد. برای اقتصاد ایران، بریکس تنها یک پیمان بینالمللی نیست؛ فرصتی است برای پیدا کردن مسیرهای تازه تجارت، استفاده از ارزهای محلی، توسعه نظامهای پرداخت غیردلاری و تبدیل موقعیت جغرافیایی کشور به یک مزیت اقتصادی.اما عضویت، بهتنهایی تجارت ایجاد نمیکند. پرچم بریکس بر سر در یک کشور، نه سرمایه خارجی وارد میکند، نه تحریم را لغو میکند و نه مشکل انتقال پول را خودکار حل خواهد کرد. آنچه اهمیت دارد، تبدیل ظرفیت سیاسی این عضویت به قرارداد، سرمایهگذاری، صادرات، ترانزیت و سازوکارهای واقعی پرداخت است.
رؤیای دلارزدایی؛ از شعار سیاسی تا نیاز اقتصادی
یکی از مهمترین موضوعاتی که در سالهای اخیر در بریکس مطرح شده، کاهش وابستگی به دلار در تجارت میان اعضاست. این موضوع برای ایران اهمیتی دوچندان دارد؛ زیرا محدودیتهای بانکی و تحریمهای مالی، هزینه مبادلات خارجی کشور را افزایش داده و دسترسی ایران به بخشهایی از نظام مالی جهانی را محدود کرده است.در چنین شرایطی، تجارت با ارزهای محلی میتواند بخشی از فشار موجود را کاهش دهد. اگر ایران بتواند با کشورهایی مانند چین، روسیه، هند و سایر اعضای بریکس، سهم بیشتری از تجارت خود را با پول ملی طرفین انجام دهد، بخشی از نیاز به استفاده مستقیم از دلار در مبادلات کاهش پیدا خواهد کرد.اما باید میان «کاهش استفاده از دلار» و «حذف دلار» تفاوت قائل شد. ایجاد یک نظام مالی جایگزین برای دلار، فرآیندی بسیار پیچیده است. تجارت جهانی طی دههها بر پایه شبکههای بانکی، بازارهای مالی، ذخایر ارزی و زیرساختهای پرداختی شکل گرفته و دلار همچنان یکی از اصلیترین ارزهای مورد استفاده در تجارت و ذخایر بینالمللی است.بنابراین، بریکس اگر بخواهد واقعاً در مسیر دلارزدایی حرکت کند، نیازمند ایجاد زیرساختهایی فراتر از توافقهای سیاسی است؛ نظامهای پرداخت قابل اتکا، تسویه حساب میان بانکها، استانداردهای مشترک مالی، امکان تبدیل ارزها و ابزارهای تأمین مالی باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.برای ایران، این مسئله اهمیت بیشتری دارد. اگر قرار باشد صادرکننده ایرانی کالا به روسیه، هند یا چین بفروشد اما در نهایت برای دریافت پول با همان مشکلات قبلی مواجه شود، عضویت در بریکس تأثیر محدودی بر تجارت خواهد داشت.به همین دلیل، یکی از مهمترین مطالبات ایران باید حرکت از «توافقهای کلی» به سمت «سازوکارهای عملیاتی» باشد؛ یعنی مشخص شود یک شرکت ایرانی دقیقاً چگونه کالا صادر میکند، پول خود را چگونه دریافت میکند، بانکها چگونه تسویه میکنند و ریسک نوسان ارز چگونه مدیریت خواهد شد.
ایران؛ حلقه اتصال انرژی، تجارت و ترانزیت بریکس
اگر ایران تنها به دنبال استفاده از سازوکارهای مالی بریکس باشد، بخش بزرگی از ظرفیت خود را نادیده گرفته است. مزیت اصلی ایران در این مجموعه، تنها بازار داخلی یا منابع انرژی نیست؛ موقعیت جغرافیایی کشور میتواند یکی از مهمترین برگهای برنده تهران باشد.ایران در نقطه اتصال چند منطقه مهم اقتصادی قرار دارد. از یک سو به خلیج فارس و آبهای آزاد دسترسی دارد و از سوی دیگر میتواند مسیر ارتباطی میان آسیای مرکزی، روسیه، قفقاز، هند و خاورمیانه باشد. همین موقعیت، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه کریدورهای ترانزیتی ایجاد کرده است.در شرایطی که کشورهای عضو بریکس به دنبال متنوعکردن مسیرهای حملونقل و کاهش وابستگی به برخی مسیرهای سنتی هستند، ایران میتواند بخشی از زنجیره جدید حمل کالا میان شرق و غرب و شمال و جنوب باشد.کریدور حملونقل بینالمللی شمال- جنوب یکی از مهمترین ظرفیتهایی است که میتواند در این مسیر مورد استفاده قرار گیرد. فعال شدن واقعی چنین کریدورهایی به معنای عبور کالا از خاک ایران، افزایش درآمدهای ترانزیتی، ایجاد تقاضا برای خدمات لجستیکی، توسعه بنادر، انبارداری، بیمه، حملونقل جادهای و ریلی و در نهایت ایجاد یک زنجیره اقتصادی گسترده خواهد بود.اما این فرصت نیز خودبهخود به درآمد تبدیل نمیشود. ضعف زیرساخت، زمان طولانی ترخیص، مشکلات گمرکی، ناهماهنگی دستگاهها، محدودیتهای بانکی و مشکلات سرمایهگذاری میتواند مزیت جغرافیایی ایران را خنثی کند.ایران اگر میخواهد از بریکس سهم واقعی بگیرد، باید از یک عضو صرفاً سیاسی به یک «گره اقتصادی» در شبکه بریکس تبدیل شود؛ کشوری که عبور کالا از آن سریعتر، پرداخت در آن سادهتر و سرمایهگذاری در آن جذابتر باشد.در حوزه انرژی نیز ظرفیت ایران قابل توجه است. بازارهای بزرگ آسیایی به انرژی نیاز دارند و ایران یکی از کشورهای مهم دارنده ذخایر نفت و گاز جهان است. با این حال، محدودیتهای ناشی از تحریم، کمبود سرمایهگذاری و مشکلات فناوری باعث شده بخش مهمی از ظرفیت انرژی کشور کمتر از توان واقعی خود مورد استفاده قرار گیرد.اگر بریکس بتواند به بستری برای سرمایهگذاری مشترک در انرژی، پالایشگاهها، پتروشیمی، خطوط انتقال، نیروگاهها و زیرساختهای مرتبط تبدیل شود، ایران میتواند از عضویت خود منفعتی بسیار بزرگتر از افزایش چند قلم صادراتی به دست آورد. سهم ایران از بریکس؛ قرارداد و سرمایهگذاری، نه صرفاً حضور در اجلاساکنون مسئله اصلی برای ایران این نیست که در چند نشست بریکس حضور داشته باشد یا چند بیانیه مشترک امضا کند؛ مسئله این است که خروجی اقتصادی این حضور چه خواهد بود.ایران برای تبدیل ظرفیت بریکس به دستاورد اقتصادی، باید چند مسیر را همزمان دنبال کند. نخست، توسعه تجارت با ارزهای محلی و ایجاد سازوکارهای تسویه قابل اعتماد میان بانکهای کشورهای عضو است. دوم، استفاده از ظرفیت بانک توسعه جدید بریکس برای تأمین مالی پروژههای زیرساختی، انرژی، حملونقل و فناوری. سوم، توسعه کریدورهای ترانزیتی و تبدیل ایران به مسیر اصلی تجارت میان اعضا. چهارم، جذب سرمایهگذاری مشترک و ایجاد پروژههای مشخص با بازده اقتصادی روشن.در این میان، اقتصاد دیجیتال و فناوری نیز میتواند حوزهای تازه برای همکاری باشد. همکاری در هوش مصنوعی، زیرساختهای دیجیتال، امنیت سایبری، تجارت الکترونیک و استانداردهای فناوری میتواند ایران را از یک صادرکننده سنتی انرژی و مواد خام به بخشی از زنجیره ارزش جدید اقتصاد بریکس تبدیل کند.اما مانع مهمی در این مسیر وجود دارد: فضای کسبوکار داخلی ایران. سرمایهگذار خارجی زمانی وارد یک کشور میشود که بتواند آینده سرمایه خود را پیشبینی کند. ثبات مقررات، امنیت سرمایهگذاری، امکان انتقال سود، شفافیت قوانین، دسترسی به زیرساخت و امکان مبادلات مالی، عواملی هستند که حتی بهترین توافقهای بینالمللی را تحت تأثیر قرار میدهند.به همین دلیل، بریکس را نباید جایگزین اصلاحات اقتصادی داخلی دانست. هیچ سازوکار بینالمللی نمیتواند بهتنهایی مشکلات ساختاری اقتصاد ایران را حل کند. اگر تولید داخلی رقابتی نباشد، اگر هزینه مبادله بالا باشد، اگر سرمایهگذار با مقررات متغیر مواجه شود و اگر شبکه بانکی نتواند خدمات لازم را ارائه دهد، حتی بزرگترین بازارهای جهان نیز نمیتوانند معجزه اقتصادی ایجاد کنند.با این حال، فرصت بریکس برای ایران واقعی است. کشورهایی که در این مجموعه حضور دارند، بازارهای بزرگی در اختیار دارند و در بسیاری از حوزهها به انرژی، مواد اولیه، کالا، خدمات فنی و فناوری نیازمندند. ایران نیز در بخشهایی از این زنجیرهها مزیت دارد.بنابراین، مسئله اصلی «عضویت ایران در بریکس» نیست؛ مسئله «مدل استفاده ایران از بریکس» است.اگر تهران بتواند تجارت با ارزهای محلی را از سطح شعار به سازوکار بانکی برساند، اگر کریدورهای ترانزیتی را از پروژههای روی کاغذ به مسیرهای فعال تجاری تبدیل کند، اگر سرمایهگذاری مشترک را به قراردادهای واقعی برساند و اگر از ظرفیت انرژی، معدن، کشاورزی، فناوری و موقعیت جغرافیایی خود به شکل هدفمند استفاده کند، بریکس میتواند یکی از مهمترین مسیرهای تنوعبخشی به تجارت خارجی ایران باشد.اما اگر بریکس تنها به سفر مقامها، نشستهای دیپلماتیک، عکسهای یادگاری و بیانیههای کلی محدود شود، سهم ایران از این مجموعه نیز محدود خواهد ماند.اقتصاد ایران امروز بیش از هر زمان دیگری به بازارهای جدید، مسیرهای پرداخت جدید و شرکای تجاری متنوع نیاز دارد. بریکس میتواند بخشی از پاسخ به این نیاز باشد، اما تنها در صورتی که دیپلماسی اقتصادی کشور از مرحله «حضور» عبور کند و وارد مرحله «قرارداد و اجرا» شود.رویای تجارت بدون دلار شاید هنوز فاصله زیادی با واقعیت داشته باشد، اما کاهش وابستگی به دلار و ایجاد مسیرهای متنوع برای تجارت، برای ایران دیگر صرفاً یک انتخاب سیاسی نیست؛ یک ضرورت اقتصادی است.سهم واقعی ایران از بریکس نیز در نهایت با تعداد نشستها و سخنرانیها سنجیده نخواهد شد؛ معیار واقعی، تعداد قراردادهای اقتصادی، میزان سرمایهگذاری، رشد صادرات، افزایش ترانزیت، کاهش هزینه انتقال پول و باز شدن مسیرهای تازه برای فعالان اقتصادی خواهد بود.بریکس برای ایران میتواند یک فرصت تاریخی باشد؛ اما فرصت، زمانی به ثروت تبدیل میشود که زیرساخت، سیاستگذاری و اراده اجرایی پشت آن قرار گیرد. در غیر این صورت، ممکن است ایران عضو یکی از مهمترین ائتلافهای اقتصادی جهان باشد، اما سهمش از این بازار بزرگ همچنان کمتر از ظرفیت واقعی کشور باقی بماند.

