خلاصه خبر
اقتصاد پویا / اقتصاد مقاومتی زمانی میتواند از یک مفهوم کلی و سیاستگذاری روی کاغذ به یک واقعیت اقتصادی تبدیل شود که اجزای آن بهصورت یک منظومه منسجم در کنار یکدیگر قرار گیرند. مقاومسازی اقتصاد صرفاً به معنای مقابله با تحریم، عبور از بحران یا کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی نیست؛ بلکه به معنای ساختن اقتصادی است که بتواند در برابر شوکهای داخلی و خارجی، ضمن حفظ ظرفیت تولید و اشتغال، مسیر رشد خود را ادامه دهد. چنین اقتصادی پیش از هر چیز نیازمند یک الگوی مشخص، قابل اجرا و متناسب با ویژگیهای ایران است؛ الگویی که از یک سو از علم و تجربه جهانی استفاده کند و از سوی دیگر، نسخهای کپیشده از اقتصاد کشورهای دیگر نباشد.

دانیال امینی / در این میان، سه مؤلفه اساسی باید در مرکز توجه قرار گیرد؛ دانشبنیان بودن، عدالت و در کنار آنها طراحی یک سازوکار اجرایی که بتواند این دو اصل را به سیاست اقتصادی تبدیل کند. دانش بدون عدالت میتواند به افزایش شکاف اقتصادی منجر شود و عدالت بدون بهرهگیری از دانش و بهرهوری نیز ممکن است به توزیع منابع محدود بدون ایجاد ثروت جدید ختم شود. بنابراین اقتصاد مقاومتی زمانی معنا پیدا میکند که علم، عدالت و تولید ثروت در یک مسیر مشترک حرکت کنند. اقتصاد دانشبنیان؛ علم برای حل مسئله، نه صرفاً عنوانی برای شرکتهانخستین مؤلفه اقتصاد مقاومتی، دانشبنیان بودن اقتصاد است. در نگاه نخست ممکن است دانشبنیان بودن با افزایش تعداد شرکتهای فناور یا توسعه فعالیتهای پژوهشی مترادف دانسته شود، اما مسئله عمیقتر از این است. اقتصاد دانشبنیان یعنی سیاستگذاری، برنامهریزی و تصمیمگیری اقتصادی بر پایه داده، پژوهش، ارزیابی و شناخت دقیق مسئله انجام شود. در چنین اقتصادی، تصمیم اقتصادی نباید صرفاً بر اساس تجربه فردی، برداشتهای کوتاهمدت یا فشارهای مقطعی اتخاذ شود.ایران دارای دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی، نیروی انسانی متخصص و ظرفیت قابل توجه علمی است، اما مسئله اصلی آن است که این ظرفیت چگونه به موتور تولید و حل مسائل اقتصادی تبدیل شود. پژوهش زمانی ارزش اقتصادی پیدا میکند که بتواند بهرهوری را بالا ببرد، هزینه تولید را کاهش دهد، فناوری ایجاد کند، مصرف انرژی را مدیریت کند، زنجیره تولید را تقویت کند و زمینه حضور بنگاه ایرانی در بازارهای جهانی را فراهم آورد.در اقتصاد مقاومتی، استفاده از آخرین یافتههای علمی ضروری است، اما این به معنای واردات بیچونوچرای الگوهای اقتصادی نیست. شرایط ایران با بسیاری از اقتصادهای جهان تفاوت دارد؛ از ساختار جمعیتی و جغرافیایی گرفته تا منابع انرژی، موقعیت منطقهای، ساختار مالکیت، نظام بانکی، بازار کار، تحریمها و محدودیتهای تجارت خارجی. بنابراین سیاستی که در یک کشور نتیجه مثبت داده است، الزاماً بدون تغییر در ایران نیز همان نتیجه را ایجاد نمیکند.اینجاست که مفهوم «بومیسازی دانش» اهمیت پیدا میکند. اقتصاد ایران نیازمند الگویی است که از دستاوردهای علمی جهان استفاده کند، اما آنها را با واقعیتهای داخلی تطبیق دهد. چنین الگویی باید مشخص کند که سرمایه چگونه تخصیص یابد، تولید چگونه رقابتی شود، بازار چگونه تنظیم شود، دولت چه نقشی داشته باشد و رابطه میان عدالت و رشد اقتصادی چگونه طراحی شود.یکی از مشکلات مهم اقتصاد ایران نیز همین نبود یک چارچوب منسجم و پایدار برای تبدیل دانش اقتصادی به سیاست اجرایی است. تغییر مکرر سیاستها، تصمیمهای کوتاهمدت، تعدد بخشنامهها و نبود ارزیابی دقیق از پیامد سیاستها، هزینه تصمیمگیری را برای تولیدکننده و سرمایهگذار بالا میبرد. اقتصاد دانشبنیان فقط به فناوری پیشرفته نیاز ندارد؛ بلکه خودِ نظام سیاستگذاری نیز باید دانشبنیان شود.
عدالت؛ وقتی رشد اقتصادی باید به سفره مردم برسد
مؤلفه دوم اقتصاد مقاومتی، عدالت است. رشد اقتصادی زمانی میتواند به یک دستاورد پایدار تبدیل شود که آثار آن در سطح جامعه نیز قابل مشاهده باشد. اگر تولید افزایش یابد اما بخش بزرگی از جامعه از ثمرات آن محروم بماند، شکاف اقتصادی تشدید شود و فرصتهای شغلی و سرمایهگذاری به شکل نابرابر توزیع شود، نمیتوان از یک اقتصاد متوازن سخن گفت.عدالت اقتصادی البته به معنای یکسانسازی درآمد همه افراد نیست. عدالت بیشتر به معنای فراهم کردن فرصتهای منصفانه، دسترسی عادلانه به امکانات، کاهش رانت و انحصار و جلوگیری از توزیع منابع عمومی به نفع گروههای خاص است. در چنین چارچوبی، دولت باید به جای آنکه صرفاً نقش توزیعکننده منابع را ایفا کند، شرایطی ایجاد کند که افراد و بنگاهها بتوانند بر اساس توانایی، نوآوری و کارآمدی خود فعالیت کنند.یکی از چالشهای اقتصاد ایران در این زمینه، تفاوت میان هزینههایی است که گروههای مختلف جامعه برای بحرانهای اقتصادی میپردازند. تورم برای خانوار کمدرآمد و پردرآمد یک اثر یکسان ندارد. افزایش قیمت مسکن، خوراک، انرژی و خدمات ضروری، سهم بیشتری از درآمد خانوارهای کمدرآمد را مصرف میکند. از سوی دیگر، دسترسی نابرابر به منابع مالی، اعتبار بانکی، اطلاعات اقتصادی و فرصتهای سرمایهگذاری میتواند شکاف میان گروههای مختلف را افزایش دهد.از این منظر، عدالت باید در قلب سیاستگذاری اقتصادی قرار گیرد، نه اینکه پس از اجرای سیاستها بهعنوان یک اقدام جبرانی به آن اضافه شود. هر سیاست اقتصادی، از اصلاح قیمت انرژی و ارز گرفته تا نظام مالیاتی و بانکی، باید پیش از اجرا از منظر آثار توزیعی نیز بررسی شود.این موضوع بهویژه در اصلاحات اقتصادی اهمیت دارد. اصلاح ساختارها بدون توجه به توان خانوارها میتواند فشار کوتاهمدت سنگینی ایجاد کند؛ اما از سوی دیگر، ادامه سیاستهای ناکارآمد نیز هزینههای خود را بر جامعه تحمیل خواهد کرد. بنابراین مسئله اصلی، انتخاب میان اصلاحات و عدم اصلاحات نیست؛ بلکه طراحی اصلاحاتی است که همزمان با افزایش بهرهوری، از اقشار آسیبپذیر نیز محافظت کند.
اقتصاد مقاومتی؛ پیوند علم، عدالت و تولید
اگر دانشبنیان بودن و عدالت دو ستون اصلی اقتصاد مقاومتی باشند، ستون سوم را باید در نحوه تبدیل این دو اصل به تولید، سرمایهگذاری و اشتغال جستوجو کرد. اقتصاد مقاوم زمانی ساخته میشود که دانش به فناوری و فناوری به تولید تبدیل شود؛ تولید به درآمد و اشتغال منجر شود و درآمد حاصل از رشد نیز در قالب فرصتهای اقتصادی عادلانهتر در جامعه توزیع شود.در چنین اقتصادی، دولت باید از سیاستگذاری روزمره فاصله بگیرد و بیشتر به سمت تنظیمگری، ایجاد زیرساخت و فراهم کردن محیط مناسب کسبوکار حرکت کند. بنگاه اقتصادی نیز باید بتواند برای آینده برنامهریزی کند. هیچ تولیدکنندهای نمیتواند با تغییر مداوم مقررات، نوسان شدید هزینهها، دشواری دسترسی به سرمایه در گردش و عدم قطعیت درباره سیاستهای اقتصادی، سرمایهگذاری بلندمدت انجام دهد.اقتصاد مقاومتی در نهایت به معنای اقتصادی است که منابع خود را بهتر از گذشته مصرف میکند. در چنین اقتصادی، انرژی ارزان الزاماً به معنای انرژی هدررفته نیست؛ منابع بانکی نباید به سمت فعالیتهای غیرمولد هدایت شوند؛ سرمایه انسانی نباید به دلیل نبود فرصت اقتصادی از چرخه تولید خارج شود و منابع طبیعی نیز نباید بدون توجه به آینده مصرف شوند.برای رسیدن به این نقطه، سیاستگذار نیازمند یک نقشه راه روشن است. باید مشخص شود ایران در افق پنج، ده و بیست ساله قرار است در چه بخشهایی مزیت رقابتی ایجاد کند، چه صنایعی باید توسعه یابند، چه فناوریهایی اهمیت بیشتری دارند و چگونه میتوان دانشگاه، صنعت، سرمایه و دولت را در یک زنجیره مشترک قرار داد.اقتصاد مقاومتی اگر صرفاً به مجموعهای از توصیهها محدود شود، نمیتواند مشکلات ساختاری اقتصاد را حل کند. اما اگر به یک الگوی عملیاتی تبدیل شود، میتواند چارچوبی برای تصمیمگیری درباره سرمایهگذاری، تولید، تجارت، انرژی، مالیات، بانک، فناوری و عدالت اجتماعی ایجاد کند.در نهایت، اقتصاد مقاومتی بیش از آنکه یک شعار باشد، یک مسئله طراحی است. باید الگویی ساخته شود که با واقعیتهای ایران سازگار باشد، از علم روز استفاده کند، عدالت را در توزیع فرصتها جدی بگیرد و در نهایت بتواند ثروت، اشتغال و رفاه پایدار ایجاد کند. اقتصاد ایران برای عبور از فشارهای داخلی و خارجی به تصمیمهای مقطعی کمتر و به یک معماری اقتصادی منسجمتر نیاز دارد؛ معماریای که در آن دانش، عدالت و تولید در مقابل یکدیگر قرار نگیرند، بلکه مکمل یکدیگر باشند.
