گزارش اقتصاد پویااز تابآوری اقتصاد در آزمون تحریم؛
اقتـصاد مقاومتی و نبرد با وابستگی
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اقتصاد و سیاست - اقتصاد مقاومتی سالهاست که به یکی از مهمترین مفاهیم در ادبیات اقتصادی و سیاسی ایران تبدیل شده است؛ مفهومی که از آن بهعنوان راهبردی برای کاهش آسیبپذیری اقتصاد کشور در برابر تحریمها، بحرانهای خارجی و تکانههای اقتصادی یاد میشود. با این حال، پس از گذشت سالها از طرح این ایده، همچنان این پرسش مطرح است که آیا اقتصاد مقاومتی توانسته به یک راهبرد عملی و مؤثر تبدیل شود یا بیشتر در سطح شعار و سیاستگذاریهای کلی باقی مانده است؟

کریمی/ اقتصاد ایران در دهههای گذشته بارها تحت فشار تحریمهای خارجی، نوسانات بازار جهانی نفت و بحرانهای اقتصادی قرار گرفته است. همین شرایط باعث شد ایده تقویت تولید داخلی، کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و افزایش تابآوری اقتصادی بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. اقتصاد مقاومتی در اصل بر این ایده استوار بود که کشور باید ساختاری ایجاد کند که حتی در شرایط فشار خارجی نیز بتواند ثبات اقتصادی خود را حفظ کند و وابستگی کمتری به عوامل بیرونی داشته باشد.با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند فاصله قابل توجهی میان اهداف اعلامشده اقتصاد مقاومتی و واقعیتهای اقتصاد ایران وجود دارد. هنوز بخش بزرگی از بودجه کشور به درآمدهای نفتی وابسته است، تولید داخلی با مشکلات گسترده روبهروست و اقتصاد همچنان در برابر تحریمها و نوسانات ارزی آسیبپذیر باقی مانده است. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح میشود که چرا با وجود تأکیدهای مکرر بر اقتصاد مقاومتی، بخش مهمی از اهداف آن محقق نشده است.برخی تحلیلگران معتقدند اقتصاد مقاومتی تنها زمانی میتواند موفق باشد که از سطح شعار و بخشنامه فراتر برود و به اصلاحات واقعی در ساختار اقتصادی منجر شود. به باور آنان، مقاومسازی اقتصاد صرفاً با توصیه به صرفهجویی یا حمایت مقطعی از تولید امکانپذیر نیست، بلکه نیازمند تغییرات عمیق در نظام مالی، تولید، تجارت و سیاستگذاری اقتصادی است.
تولید داخلی؛ ستون اصلی اقتصاد مقاومتی
یکی از مهمترین محورهای اقتصاد مقاومتی، تقویت تولید داخلی و کاهش وابستگی به واردات است. در بسیاری از کشورها، تولید قدرتمند بهعنوان پایه استقلال اقتصادی شناخته میشود. در ایران نیز بارها بر حمایت از صنایع داخلی و افزایش توان تولید تأکید شده است، اما فعالان اقتصادی معتقدند که تولیدکنندگان همچنان با مشکلات متعددی روبهرو هستند.تورم بالا، نوسانات نرخ ارز، کمبود نقدینگی و دشواری تأمین مواد اولیه از جمله چالشهایی است که صنایع کوچک و متوسط با آن دستوپنجه نرم میکنند. بسیاری از تولیدکنندگان میگویند که هزینه تولید بهطور مداوم افزایش پیدا میکند، اما بازار کشش لازم برای افزایش قیمت را ندارد. در چنین شرایطی، رقابت با کالاهای خارجی یا ادامه فعالیت اقتصادی دشوارتر میشود.کارشناسان معتقدند اقتصاد مقاومتی بدون بهبود فضای کسبوکار امکان تحقق ندارد. اگر تولیدکننده با بروکراسی پیچیده، قوانین متغیر و فشارهای مالیاتی روبهرو باشد، انگیزه سرمایهگذاری و توسعه تولید کاهش پیدا میکند. به همین دلیل، برخی تحلیلگران بر این باورند که حمایت واقعی از تولید باید فراتر از شعار باشد و در قالب سیاستهای پایدار اقتصادی اجرا شود.وابستگی اقتصاد ایران به واردات برخی کالاهای اساسی و مواد اولیه نیز یکی دیگر از چالشهای مهم است. هرگونه نوسان ارزی یا محدودیت تجاری میتواند بهسرعت بازار داخلی را تحت تأثیر قرار دهد. این مسئله نشان میدهد که اقتصاد مقاومتی تنها به معنای افزایش تولید نیست، بلکه به توسعه زنجیرههای تولید داخلی و کاهش وابستگی در بخشهای کلیدی نیز مربوط میشود.از سوی دیگر، توسعه صادرات غیرنفتی نیز بخش مهمی از اقتصاد مقاومتی محسوب میشود. اقتصادی که تنها به بازار داخلی وابسته باشد، در بلندمدت توان رشد پایدار نخواهد داشت. با این حال، صادرات غیرنفتی ایران همچنان با موانعی مانند تحریم، مشکلات بانکی و ضعف زیرساختها روبهروست. بسیاری از کارشناسان معتقدند بدون حضور مؤثر در بازارهای منطقهای و جهانی، تحقق اقتصاد مقاومتی دشوار خواهد بود.
اقتصاد مقاومتی و چالش وابستگی به نفت
یکی از مهمترین اهداف اقتصاد مقاومتی، کاهش وابستگی بودجه کشور به درآمدهای نفتی بود. اقتصاد نفتمحور همواره در برابر نوسانات قیمت جهانی نفت و فشارهای سیاسی آسیبپذیر است. تجربه سالهای اخیر نیز نشان داده که تحریمهای نفتی میتواند درآمدهای دولت را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد.با وجود این، هنوز بخش بزرگی از منابع مالی دولت به نفت وابسته است و هرگونه کاهش درآمد نفتی میتواند بر بودجه، پروژههای عمرانی و سیاستهای حمایتی اثر بگذارد. کارشناسان معتقدند که فاصله گرفتن از اقتصاد نفتی نیازمند توسعه بخشهای مولد، اصلاح نظام مالیاتی و افزایش بهرهوری اقتصادی است؛ اقداماتی که تحقق آنها زمانبر و نیازمند اراده جدی است.برخی تحلیلگران همچنین بر این باورند که اقتصاد مقاومتی نباید به معنای انزوا از اقتصاد جهانی تعبیر شود. به گفته آنان، مقاومسازی اقتصاد به معنای افزایش توان رقابت و کاهش آسیبپذیری است، نه قطع ارتباط با جهان. کشورهایی که اقتصاد قدرتمندی دارند، معمولاً همزمان از تولید داخلی حمایت میکنند و در تجارت جهانی نیز حضور فعال دارند.تحریمها نیز نقش مهمی در شکلگیری نگاه اقتصاد مقاومتی داشتهاند. محدودیتهای بانکی، کاهش فروش نفت و دشواری واردات کالاها باعث شد موضوع خودکفایی و تابآوری اقتصادی بیش از گذشته مطرح شود. اما برخی کارشناسان معتقدند که تحریمها تنها بخشی از مشکلات اقتصاد ایران را توضیح میدهند و مسائل داخلی مانند ضعف مدیریت، فساد اقتصادی و بیثباتی سیاستها نیز سهم مهمی در مشکلات اقتصادی دارند.از سوی دیگر، مصرفگرایی و وابستگی به کالاهای وارداتی نیز از جمله مسائلی است که بارها در چارچوب اقتصاد مقاومتی مورد انتقاد قرار گرفته است. برخی تحلیلگران معتقدند بدون اصلاح الگوی مصرف و حمایت واقعی از کالای داخلی، نمیتوان انتظار داشت که اقتصاد در برابر فشارهای خارجی مقاوم شود.
راهبردی برای آینده یا شعاری تکراری؟
اقتصاد مقاومتی امروز در نقطهای قرار دارد که بسیاری از مردم و کارشناسان انتظار دارند نتایج عملی آن را در زندگی روزمره مشاهده کنند. پرسش اصلی این است که آیا این مفهوم توانسته به سیاستی اجرایی و مؤثر تبدیل شود یا همچنان بیشتر در سطح شعار باقی مانده است؟کارشناسان اقتصادی تأکید میکنند که تحقق اقتصاد مقاومتی نیازمند ثبات اقتصادی و اعتماد عمومی است. سرمایهگذار و تولیدکننده زمانی میتوانند برای آینده برنامهریزی کنند که از ثبات قوانین، سیاستهای اقتصادی و شرایط بازار اطمینان داشته باشند. در شرایطی که اقتصاد با تورم بالا، نوسان ارزی و تغییر مداوم مقررات روبهروست، تحقق اهداف بلندمدت دشوارتر میشود.شفافیت اقتصادی و مقابله با فساد نیز یکی دیگر از پیششرطهای مهم اقتصاد مقاومتی محسوب میشود. بسیاری از تحلیلگران معتقدند که اقتصاد رانتی و غیرشفاف نمیتواند به تابآوری واقعی برسد. اگر منابع اقتصادی بهجای حرکت به سمت تولید و سرمایهگذاری، در چرخه رانت و امتیازهای انحصاری گرفتار شود، بخش مولد اقتصاد تضعیف خواهد شد.نقش فناوری و اقتصاد دانشبنیان نیز در آینده اقتصاد مقاومتی اهمیت زیادی دارد. بسیاری از کشورها با سرمایهگذاری در فناوریهای نوین توانستهاند وابستگی خود به منابع سنتی را کاهش دهند. ایران نیز با برخورداری از نیروی انسانی متخصص میتواند در حوزههایی مانند فناوری، انرژیهای نو و صنایع دانشبنیان فرصتهای جدیدی ایجاد کند.برخی کارشناسان همچنین بر ضرورت اصلاح نظام بانکی و مالی تأکید میکنند. تأمین مالی تولید، هدایت سرمایه به سمت بخشهای مولد و کاهش فعالیتهای سوداگرانه از جمله اقداماتی است که میتواند اقتصاد را مقاومتر کند. در غیر این صورت، منابع مالی همچنان به سمت بازارهای غیرمولد حرکت خواهد کرد و بخش تولید تضعیف میشود.اقتصاد مقاومتی اگر بخواهد به راهبردی واقعی تبدیل شود، باید در زندگی مردم نیز قابل لمس باشد. کاهش وابستگی به نفت، افزایش اشتغال، ثبات قیمتها و تقویت تولید داخلی از جمله شاخصهایی است که میتواند موفقیت این سیاست را نشان دهد. اما اگر مشکلات معیشتی، رکود تولید و نوسانات اقتصادی ادامه پیدا کند، نگاه افکار عمومی به اقتصاد مقاومتی همچنان با تردید همراه خواهد بود.ایران امروز بیش از هر زمان دیگری به اقتصادی پایدار، متنوع و مقاوم نیاز دارد. تحولات جهانی، فشار تحریمها و بحرانهای اقتصادی نشان دادهاند که اتکا به منابع محدود و درآمدهای ناپایدار نمیتواند امنیت بلندمدت اقتصادی ایجاد کند. با این حال، تحقق اقتصاد مقاومتی تنها با شعار و تکرار مفاهیم ممکن نیست، بلکه نیازمند اصلاحات عمیق، شفافیت، حمایت واقعی از تولید و سیاستگذاری پایدار است.در نهایت، پاسخ به این پرسش که اقتصاد مقاومتی یک شعار است یا راهبرد، به عملکرد سیاستگذاران و نتایجی بستگی دارد که در اقتصاد و معیشت مردم دیده میشود. اگر این مفهوم بتواند به رشد تولید، افزایش تابآوری اقتصادی و بهبود کیفیت زندگی منجر شود، میتواند به راهبردی مؤثر تبدیل شود؛ اما اگر تنها در سطح شعار باقی بماند، فاصله میان اهداف اعلامشده و واقعیت اقتصادی کشور همچنان بیشتر خواهد شد.

