گزارش تحلیلی اقتصاد پویا از نقش انرژی پاک در کاهش ناترازی انرژی ؛
افزایش ناترازی انرژی فرصتی برای تجدیدپذیرها
خلاصه خبر
ناترازی انرژی در ایران دیگر یک مسئله مقطعی یا فصلی نیست؛ به یکی از چالشهای ساختاری اقتصاد تبدیل شده است. فاصله میان تولید و مصرف در برق و گاز، فشار بر شبکه، محدودیت تأمین انرژی برای صنایع، قطعیهای دورهای و اثرات آن بر تولید، همه نشان میدهد که مسئله فقط کمبود ظرفیت نیست، بلکه با یک عدم توازن مزمن روبهرو هستیم.

در چنین شرایطی، بحث تجدیدپذیرها بار دیگر بهعنوان بخشی از نسخه کاهش ناترازی مطرح شده است؛ نسخهای که از نگاه برخی فعالان اقتصادی و اعضای اتاق تهران، دیگر یک انتخاب لوکس یا بلندمدت نیست، بلکه به ضرورتی برای امنیت انرژی تبدیل شده است.سالها نگاه غالب در سیاست انرژی کشور بر توسعه منابع سنتی، بهویژه نفت و گاز، استوار بوده است. این نگاه، در دورهای که انرژی ارزان و منابع هیدروکربنی مزیت اصلی تلقی میشد، منطقی به نظر میرسید. اما تغییر الگوی مصرف، رشد تقاضا، فرسودگی بخشی از زیرساختها و تشدید ناترازی، این مدل را با پرسشهای تازه مواجه کرده است.مسئله این است که افزایش صرف تولید از منابع متعارف، بهتنهایی پاسخ کامل نیست. توسعه نیروگاههای جدید، تقویت شبکه یا افزایش عرضه گاز، اگرچه ضروری است، اما بدون تنوعبخشی به سبد انرژی، مسئله ناترازی ممکن است صرفاً به تعویق بیفتد.در این میان، انرژیهای تجدیدپذیر از یک گزینه حاشیهای به بخشی از راهحل وارد شدهاند. خورشیدی و بادی، بهویژه در کشوری با ظرفیتهای اقلیمی گسترده، میتوانند بخشی از فشار بر شبکه را کاهش دهند و مکمل عرضه سنتی باشند.اما پرسش اصلی اینجاست: آیا تجدیدپذیرها واقعاً میتوانند در کاهش ناترازی نقش مؤثر داشته باشند یا این نقش بیش از اندازه بزرگنمایی میشود؟پاسخ به این پرسش نیازمند نگاهی واقعبینانه است. تجدیدپذیرها قرار نیست بهتنهایی همه بحران انرژی را حل کنند، اما میتوانند بخشی از بار را سبکتر کنند. اهمیت آنها نه در جایگزینی کامل، بلکه در تغییر ترکیب و افزایش تابآوری سبد انرژی است.از همین منظر، طرح این ایده که تجدیدپذیرها بخشی از نسخه کاهش ناترازیاند، بیش از آنکه یک شعار باشد، بازتاب تغییری در فهم مسئله انرژی است.
تجدیدپذیرها چگونه میتوانند به کاهش ناترازی کمک کنند؟
نخستین مزیت انرژیهای تجدیدپذیر، افزودن ظرفیت جدید به شبکه بدون اتکا به سوختهای فسیلی است. هر واحد ظرفیت خورشیدی یا بادی، در عمل میتواند بخشی از فشار بر تولید متعارف را کاهش دهد.این موضوع بهویژه در دورههای اوج مصرف اهمیت بیشتری پیدا میکند. در زمانهایی که شبکه با فشار تقاضا روبهروست، ظرفیتهای مکمل میتوانند در کاهش ریسک کمبود نقش داشته باشند.در مورد انرژی خورشیدی، همزمانی نسبی تولید با بخشی از اوج مصرف برق، یک مزیت مهم محسوب میشود. این ویژگی میتواند در مدیریت بار شبکه مؤثر باشد.مزیت دوم، کاهش فشار بر مصرف سوخت در نیروگاههاست. اگر بخشی از برق از مسیر تجدیدپذیر تأمین شود، بخشی از گاز یا سوخت مصرفی آزاد میشود که خود میتواند در بخشهای دیگر به کار رود.این مسئله در شرایط ناترازی گاز، اهمیت مضاعف پیدا میکند.سومین کارکرد، تقویت تابآوری انرژی است. اتکای صرف به یک الگوی عرضه، ریسک سیستم را بالا میبرد. تنوع در منابع انرژی، این ریسک را کاهش میدهد.از منظر اقتصادی نیز، توسعه تجدیدپذیرها میتواند در بلندمدت بخشی از هزینههای ناشی از کمبود انرژی را کاهش دهد.وقتی قطعی برق به تولید آسیب میزند یا محدودیت انرژی صادرات را تحت تأثیر قرار میدهد، هزینه این ناترازی صرفاً در بخش انرژی باقی نمیماند.در چنین شرایطی، سرمایهگذاری در تجدیدپذیرها را میتوان بخشی از کاهش هزینه بحران انرژی دانست.نکته مهم دیگر، نقش بخش خصوصی است. در بسیاری از کشورها، توسعه تجدیدپذیرها با اتکای قابل توجه به سرمایهگذاری خصوصی پیش رفته است.در ایران نیز اگر چارچوب مناسب فراهم شود، این ظرفیت میتواند فعال شود.به همین دلیل، حامیان این رویکرد معتقدند تجدیدپذیرها نه راهحل کامل، بلکه بخشی از پاسخ واقعبینانه به ناترازیاند.
موانع توسعه؛ چرا تجدیدپذیرها هنوز سهم بزرگ ندارند؟
با وجود این ظرفیتها، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر با چالشهای مهمی روبهروست.یکی از مهمترین موانع، مسئله سرمایهگذاری است. توسعه این بخش نیازمند منابع مالی، افق بازگشت سرمایه و سازوکارهای مطمئن اقتصادی است.اگر سرمایهگذار نسبت به بازده یا ثبات قراردادها اطمینان نداشته باشد، ورود محدود خواهد بود.موضوع دوم، سیاستگذاری است. توسعه تجدیدپذیرها نیازمند چارچوب پایدار و مشوقهای مؤثر است.بدون سیاستهای روشن، رشد این بخش کند خواهد ماند.چالش دیگر، زیرساخت شبکه است. توسعه تولید تجدیدپذیر، بدون آمادگی شبکه انتقال و توزیع، با محدودیت روبهرو میشود.برخی کارشناسان معتقدند مسئله فقط ساخت نیروگاه خورشیدی یا بادی نیست؛ مسئله اتصال مؤثر آنها به سیستم انرژی است.نکته مهم دیگر، مقیاس است. حتی اگر توسعه تجدیدپذیرها آغاز شود، رسیدن به سطحی که اثر قابل توجه بر ناترازی داشته باشد، زمانبر خواهد بود.همین موضوع باعث میشود برخی منتقدان نسبت به بزرگنمایی نقش کوتاهمدت آن هشدار دهند.همچنین نباید از مسئله قیمتگذاری انرژی غافل شد. تا زمانی که ساختارهای اقتصادی انرژی با واقعیتهای سرمایهگذاری سازگار نباشد، توسعه تجدیدپذیرها با مانع مواجه میشود.از سوی دیگر، برخی فعالان اقتصادی معتقدند نگاه به تجدیدپذیرها نباید صرفاً دولتی باشد. اگر همه چیز به منابع عمومی وابسته بماند، سرعت توسعه محدود خواهد بود.به همین دلیل، بحث مشارکت بخش خصوصی و مدلهای سرمایهگذاری مشترک، به یکی از محورهای مهم این حوزه تبدیل شده است.
نسخه کاهش ناترازی بدون اصلاحات کامل نیست
با وجود همه ظرفیتها، تجدیدپذیرها بهتنهایی نسخه کامل کاهش ناترازی نیستند.اگر مصرف کنترل نشود، بهرهوری افزایش نیابد، شبکه نوسازی نشود و اصلاحات ساختاری در حکمرانی انرژی رخ ندهد، توسعه انرژی پاک نیز اثر محدودی خواهد داشت.ناترازی، مسئلهای چندوجهی است.به همین دلیل، تجدیدپذیرها زمانی اثر واقعی دارند که بخشی از یک بسته جامع باشند.این بسته میتواند شامل مدیریت مصرف، ارتقای بهرهوری، کاهش اتلاف، سرمایهگذاری در زیرساخت و تنوعبخشی به منابع باشد.در چنین مدلی، انرژیهای تجدیدپذیر مکمل اصلاحات دیگر میشوند، نه جایگزین آنها.از سوی دیگر، نباید نقش بلندمدت این بخش را دستکم گرفت.اگرچه ممکن است در کوتاهمدت همه ناترازی را حل نکند، اما میتواند مسیر وابستگی صرف به الگوی سنتی را تغییر دهد.همین تغییر مسیر، خود اهمیت راهبردی دارد.برای اقتصاد ایران که با فشار مزمن انرژی روبهروست، داشتن گزینههای متنوع، بخشی از امنیت اقتصادی است.در این میان، نقش سیاستگذار تعیینکننده است. اگر نگاه به تجدیدپذیرها از سطح پروژهای فراتر رفته و به راهبرد تبدیل شود، امکان اثرگذاری آن بیشتر خواهد شد.همچنین بخش خصوصی میتواند در این تحول نقش جدی داشته باشد، بهشرط آنکه فضای سرمایهگذاری تسهیل شود.طرح تجدیدپذیرها بهعنوان نسخه کاهش ناترازی، اگر با واقعبینی همراه باشد، نه اغراق است و نه سادهسازی.واقعیت این است که بحران انرژی راهحل تکبعدی ندارد.اما نادیده گرفتن ظرفیت انرژیهای پاک نیز به معنای حذف بخشی از پاسخ است.پرسش اصلی این نیست که آیا تجدیدپذیرها همه ناترازی را حل میکنند؛ روشن است که نه.پرسش این است که آیا بدون آنها، میتوان نسخه پایداری برای کاهش ناترازی نوشت؟برای بسیاری از تحلیلگران، پاسخ به این پرسش منفی است.و شاید همین نکته، جایگاه تجدیدپذیرها را از یک گزینه جانبی، به بخشی از راهحل اصلی ارتقا داده است.

