سرگردانی سرمایه در اقتصاد ایران
چرا پول به جای تولید، میان بازارهای مختلف در گردش است؟
خلاصه خبر
یکی از مهمترین پرسشهای اقتصاد ایران این است که چرا با وجود حجم بالای نقدینگی، بسیاری از بنگاههای اقتصادی همچنان از کمبود منابع مالی گلایه دارند. چرا شرکتها برای تأمین سرمایه در گردش با مشکل مواجهاند، بسیاری از طرحهای توسعهای به تعویق میافتند و کسبوکارهای کوچک و متوسط برای جذب سرمایه با دشواری روبهرو هستند، در حالی که هر روز میلیاردها تومان در اقتصاد جابهجا میشود؟

پاسخ این پرسش را شاید بتوان در پدیدهای جستوجو کرد که کمتر از سایر چالشهای اقتصادی مورد توجه قرار گرفته است؛ سرگردانی سرمایه.اقتصاد ایران در سالهای اخیر بارها شاهد حرکت گسترده منابع مالی از بازاری به بازار دیگر بوده است. دورهای بازار ارز مقصد سرمایهها بوده، زمانی طلا مورد توجه قرار گرفته، در مقاطعی بازار مسکن، خودرو، بورس یا داراییهای دیجیتال به کانون توجه سرمایهگذاران تبدیل شدهاند. در بسیاری از این موارد، هدف اصلی نه مشارکت در یک فعالیت اقتصادی مولد، بلکه حفظ ارزش دارایی یا کسب سود ناشی از تغییرات قیمت بوده است.البته این رفتار را نمیتوان صرفاً به سرمایهگذاران نسبت داد. سرمایه همانند هر عامل اقتصادی دیگری به دنبال امنیت، بازدهی و قابلیت پیشبینی است. زمانی که یک فعال اقتصادی با نااطمینانی گسترده، تغییرات مداوم مقررات، دشواری تأمین مالی و هزینههای بالای فعالیت اقتصادی مواجه باشد، طبیعی است که بخشی از منابع خود را به سمت گزینههایی منتقل کند که نقدشوندگی بالاتری دارند و خروج از آنها آسانتر است.به همین دلیل، مسئله اصلی این نیست که چرا سرمایهها میان بازارهای مختلف جابهجا میشوند؛ مسئله آن است که چرا فعالیتهای مولد نتوانستهاند به اندازه کافی برای جذب سرمایه جذاب باشند.در هر اقتصادی، رشد پایدار از مسیر سرمایهگذاری در تولید، خدمات، فناوری و زیرساختها شکل میگیرد. کارخانهها، شرکتهای دانشبنیان، بنگاههای صادراتی و کسبوکارهای خدماتی زمانی توسعه پیدا میکنند که بتوانند سرمایه جذب کنند. اما هنگامی که بخش قابل توجهی از منابع مالی به جای ورود به این بخشها، صرف خرید و فروش داراییها شود، ظرفیت اقتصاد برای خلق ثروت جدید نیز محدود خواهد شد.این مسئله تنها به تولید مربوط نمیشود. هنگامی که سرمایهگذاری مولد کاهش پیدا کند، آثار آن به تدریج در اشتغال، درآمد خانوارها، رشد اقتصادی و حتی رفاه عمومی ظاهر میشود. اقتصادی که سرمایههای آن کمتر به سمت فعالیتهای مولد حرکت کنند، در بلندمدت فرصتهای کمتری برای توسعه و ایجاد ارزش افزوده خواهد داشت.از سوی دیگر، حرکت ناگهانی سرمایهها به سمت برخی بازارها میتواند خود به عاملی برای بیثباتی اقتصادی تبدیل شود. افزایش سریع تقاضا در یک بازار معمولاً باعث رشد شدید قیمتها میشود و گاه فاصله میان ارزش واقعی دارایی و قیمت آن را افزایش میدهد. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که بخشی از این افزایشها پایدار نبوده و در نهایت با اصلاح قیمتها همراه شده است. در چنین شرایطی، بخشی از سرمایهگذاران خرد نیز متحمل زیان میشوند.نکته مهم آن است که اقتصاد ایران با کمبود سرمایه مطلق مواجه نیست. حجم نقدینگی طی سالهای گذشته به طور مستمر افزایش یافته و منابع مالی قابل توجهی در اقتصاد وجود دارد. مسئله اصلی آن است که میان محل تجمع سرمایه و محل نیاز سرمایه فاصله ایجاد شده است. بسیاری از کسبوکارها برای توسعه فعالیت خود به منابع مالی نیاز دارند، اما بخش مهمی از سرمایهها در مسیرهای دیگری در گردش هستند.در واقع، میتوان گفت یکی از ناترازیهای کمتر دیدهشده اقتصاد ایران، ناترازی در تخصیص سرمایه است. منابع مالی وجود دارند، اما همه آنها در بخشهایی قرار نمیگیرند که بیشترین اثر را بر تولید، اشتغال و رشد اقتصادی داشته باشند.در چنین شرایطی، نقش سیاستگذاری اقتصادی اهمیت ویژهای پیدا میکند. هدف سیاستگذار نباید محدود کردن بازارها یا جلوگیری از انتخاب مردم باشد. تجربه بسیاری از کشورها نشان داده است که سرمایه را نمیتوان با دستور به مسیر مشخصی هدایت کرد. آنچه میتواند مسیر حرکت سرمایه را تغییر دهد، افزایش جذابیت فعالیتهای مولد است.کاهش نااطمینانی اقتصادی، ثبات مقررات، تسهیل تجارت، بهبود دسترسی به منابع مالی، کاهش هزینههای غیرضروری تولید و افزایش قابلیت پیشبینی اقتصاد از جمله اقداماتی هستند که میتوانند بخشی از این مشکل را برطرف کنند. در کنار این موارد، استفاده هوشمندانه از ابزارهای مالیاتی نیز میتواند به کاهش انگیزه فعالیتهای صرفاً سوداگرانه و هدایت منابع به سمت بخشهای مولد کمک کند.اقتصاد ایران امروز بیش از هر زمان دیگری به سرمایهگذاری واقعی نیاز دارد. سرمایهگذاری در تولید، فناوری، صادرات، انرژی، زیرساختها و کسبوکارهای نوآور میتواند موتور رشد سالهای آینده باشد. اما تحقق این هدف نیازمند آن است که فعالان اقتصادی چشمانداز روشنتر و باثباتتری پیش روی خود ببینند.در نهایت، هیچ کشوری با جابهجایی مداوم سرمایه میان داراییهای مختلف به توسعه پایدار دست نیافته است. توسعه زمانی شکل میگیرد که سرمایه در خدمت تولید، نوآوری، اشتغال و خلق ارزش قرار گیرد. شاید یکی از مهمترین چالشهای امروز اقتصاد ایران نیز همین باشد؛ کاهش فاصله میان سرمایه و تولید و تبدیل سرمایههای سرگردان به سرمایههایی که بتوانند آینده اقتصاد کشور را بسازند.

