اقتصاد در جستوجوی فردا
خلاصه خبر
اقتصادها تنها با سرمایه، نیروی کار و فناوری ساخته نمیشوند؛ آنها به «فردا» نیز نیاز دارند. شاید این جمله در نگاه نخست بیشتر شبیه یک عبارت ادبی به نظر برسد، اما در علم اقتصاد، آینده یکی از مهمترین داراییهای هر جامعه است. منظور از آینده، نه زمان به معنای تقویمی، بلکه افقی است که افراد، بنگاهها و دولت بر اساس آن تصمیم میگیرند. هرچه این افق بلندتر باشد، کیفیت تصمیمها نیز بالاتر خواهد بود و هرچه کوتاهتر شود، اقتصاد به تدریج از توسعه فاصله میگیرد.

اقتصاد ایران امروز بیش از آنکه با کمبود منابع مواجه باشد، با کوتاه شدن افق تصمیمگیری روبهرو است. در چنین شرایطی، بسیاری از انتخابها دیگر بر مبنای پنج یا ده سال آینده انجام نمیشوند، بلکه هدف آن است که چند ماه یا حتی چند هفته پیش رو مدیریت شود. این تغییر، شاید در ظاهر تنها یک تغییر رفتاری به نظر برسد، اما در واقع یکی از عمیقترین تحولات اقتصادی است که آثار آن در تولید، سرمایهگذاری، مصرف و بهرهوری دیده میشود.هر اقتصادی برای حرکت به سمت توسعه، نیازمند تصمیمهایی است که ثمره آنها در آینده نمایان شود. ساخت یک کارخانه، توسعه یک برند، تربیت نیروی انسانی متخصص، سرمایهگذاری در فناوری، ورود به بازارهای صادراتی یا اجرای پروژههای زیرساختی، همگی تصمیمهایی هستند که بازده آنها معمولاً در کوتاهمدت حاصل نمیشود. زمانی که افق برنامهریزی کوتاه شود، طبیعی است که چنین تصمیمهایی نیز جای خود را به اقداماتی بدهند که بازده سریعتر اما ارزش اقتصادی کمتری دارند.این پدیده تنها به بنگاههای اقتصادی محدود نیست. رفتار خانوارها نیز تحت تأثیر همین تغییر قرار میگیرد. خانوادهای که پیشتر برای خرید مسکن، آموزش فرزندان یا پسانداز بلندمدت برنامهریزی میکرد، ممکن است امروز بخش عمده انرژی خود را صرف مدیریت هزینههای جاری کند. در چنین شرایطی، آینده به تدریج از تصمیمهای اقتصادی حذف میشود و جای خود را به مدیریت روزمرگی میدهد.دولت نیز از این قاعده مستثنی نیست. هنگامی که بخش بزرگی از ظرفیت سیاستگذاری صرف مدیریت مسائل فوری شود، فرصت کمتری برای اصلاحات ساختاری باقی میماند. در نتیجه، تصمیمهایی که میتوانند آثار بلندمدت بر بهرهوری، رقابتپذیری و رشد اقتصادی داشته باشند، به حاشیه رانده میشوند و اولویت به اقداماتی داده میشود که اثر کوتاهمدت دارند، حتی اگر در بلندمدت مسئلهای را حل نکنند.در ادبیات اقتصاد، این وضعیت با مفهوم «کوتاه شدن افق زمانی تصمیمگیری» شناخته میشود. پژوهشهای متعددی نشان دادهاند که هرچه افق تصمیمگیری کوتاهتر شود، سرمایهگذاری در داراییهای مولد کاهش مییابد، نوآوری کندتر میشود و بهرهوری اقتصاد افت میکند. دلیل آن نیز روشن است؛ توسعه نیازمند صبر، برنامه و اعتماد به آینده است و زمانی که این سه عامل تضعیف شوند، اقتصاد به جای خلق ظرفیتهای جدید، صرف حفظ ظرفیتهای موجود میشود.این مسئله را میتوان در رفتار بسیاری از بنگاههای اقتصادی مشاهده کرد. مدیرانی که زمانی درباره توسعه خطوط تولید، ورود به بازارهای جدید یا سرمایهگذاری در فناوری تصمیم میگرفتند، امروز بخش قابل توجهی از زمان خود را صرف مدیریت نقدینگی، کنترل هزینهها و حفظ جریان فعالیت میکنند. این تصمیمها از منظر مدیریت بنگاه منطقی هستند، اما اگر در مقیاس کلان تداوم پیدا کنند، نتیجه آن کاهش سرمایهگذاری و افت توان رشد اقتصاد خواهد بود.بازگرداندن «فردا» به اقتصاد، صرفاً با افزایش منابع مالی امکانپذیر نیست. آینده زمانی دوباره وارد محاسبات اقتصادی میشود که فعالان اقتصادی احساس کنند میتوان برای آن برنامهریزی کرد. این موضوع به پیشبینیپذیری سیاستها، ثبات نسبی در محیط کسبوکار، کاهش تغییرات مکرر مقررات و شکلگیری چشماندازی روشن برای فعالیت اقتصادی وابسته است. در چنین فضایی، بنگاه دوباره حاضر میشود برای توسعه سرمایهگذاری کند و خانوار نیز تصمیمهای بلندمدت خود را از سر بگیرد.یکی از مهمترین تفاوتهای اقتصادهای توسعهیافته و اقتصادهای گرفتار نوسان، دقیقاً در همین افق تصمیمگیری نهفته است. در اقتصادهای باثبات، شرکتها پروژههایی را آغاز میکنند که بازده آنها شاید پنج یا ده سال بعد حاصل شود. اما در اقتصادی که افق برنامهریزی کوتاه شده باشد، حتی پروژههای سودآور نیز ممکن است تنها به این دلیل اجرا نشوند که آینده آنها بیش از حد نامطمئن به نظر میرسد.اقتصاد ایران برای ورود به مسیر توسعه، بیش از هر چیز به بازگشت «فردا» نیاز دارد. فردایی که بتوان بر اساس آن سرمایهگذاری کرد، تولید را گسترش داد، فناوری را توسعه داد و برای نسلهای آینده برنامهریزی کرد. توسعه از جایی آغاز میشود که تصمیمهای امروز، تنها برای حل مسئله امروز گرفته نشوند.شاید مهمترین نشانه یک اقتصاد سالم، نه نرخ رشد آنباشد و نه حجم سرمایهگذاری؛ بلکه این باشد که مردم، بنگاهها و دولت تا چه اندازه برای آینده تصمیم میگیرند. اقتصادی که فردا را از دست بدهد، دیر یا زود امروز را نیز از دست خواهد داد. اما اقتصادی که دوباره افق بلندمدت را به تصمیمهای خود بازگرداند، مهمترین سرمایه لازم برای رشد پایدار را به دست آورده است.

