بنگاههای کوچک؛ موتور خاموش اقتصاد ایران
خلاصه خبر
اقتصاد ایران با کمبود بنگاه کوچک روبهرو نیست؛ مسئله اصلی آن است که بسیاری از بنگاههای کوچک، فرصت بزرگ شدن پیدا نمیکنند. در ادبیات توسعه، یکی از نشانههای پویایی اقتصاد آن است که بنگاهها بتوانند از مرحله خرد و کوچک عبور کنند و به بنگاههای متوسط و سپس بزرگ تبدیل شوند. این مسیر، همان جایی است که اشتغال پایدار، نوآوری، صادرات و بهرهوری شکل میگیرد. اما در اقتصاد ایران، بخش مهمی از بنگاهها سالها در همان اندازه اولیه باقی میمانند؛ نه به دلیل نداشتن ظرفیت، بلکه به دلیل هزینه بالای رشد.

بنگاههای کوچک و متوسط معمولاً در سخنرانیها به عنوان ستون فقرات اشتغال معرفی میشوند، اما در سیاستگذاری، اغلب کمتر از جایگاه واقعی خود دیده میشوند. این بنگاهها به بازار نزدیکاند، سریعتر از شرکتهای بزرگ به تغییرات واکنش نشان میدهند و میتوانند فرصتهای محلی، صنعتی و صادراتی را زودتر شناسایی کنند. با این حال، همین بخش که باید موتور حرکت اقتصاد باشد، در عمل با موانعی روبهرو است که توان رشد آن را محدود میکند.نخستین مانع، تأمین مالی است. نظام بانکی ایران همچنان بیش از آنکه به عملکرد و جریان نقدی بنگاه توجه کند، بر وثیقه تکیه دارد. این شیوه برای بنگاههای کوچک دشوارتر است، زیرا بسیاری از آنها دارایی ملکی یا وثیقه سنگین در اختیار ندارند، اما ممکن است بازار، مشتری و سابقه عملکرد قابل دفاع داشته باشند. وقتی اعتبار بر اساس دارایی سنجیده شود نه توان تولید درآمد، بسیاری از بنگاههای سالم از دسترسی به منابع محروم میشوند و رشد آنها در همان نقطه آغاز متوقف میماند.مانع دوم، هزینههای اداری و مقرراتی است. هرچه یک بنگاه بزرگتر میشود، با لایههای بیشتری از الزامات مالیاتی، بیمهای، مجوزها، سامانهها و گزارشدهی مواجه میشود. اصل نظارت و قانونمندی ضروری است، اما اگر هزینه رعایت مقررات بیش از توان بنگاه افزایش یابد، رشد به جای آنکه یک فرصت باشد، به ریسک تبدیل میشود. در چنین وضعیتی، برخی کارآفرینان ترجیح میدهند کوچک بمانند تا کمتر در معرض فشارهای اداری قرار گیرند. این انتخاب، نشانه ضعف مدیریتی نیست؛ واکنشی عقلانی به محیطی است که بزرگ شدن را پرهزینه کرده است.مانع سوم، بیثباتی سیاستی است. بنگاه کوچک برای تبدیل شدن به بنگاه متوسط، نیازمند سرمایهگذاری، استخدام، خرید تجهیزات، توسعه بازار و برنامهریزی چندساله است. اما وقتی مقررات، نرخها، بخشنامهها و رویههای اجرایی به طور مداوم تغییر میکنند، افق تصمیمگیری کوتاه میشود. در چنین فضایی، بنگاه به جای توسعه، به حفظ نقدینگی و مدیریت روزمره محدود میشود. نتیجه آن است که اقتصاد، ظرفیتهای موجود خود را به رشد تبدیل نمیکند.یکی از پیامدهای این وضعیت، شکلگیری پدیدهای است که در اقتصاد توسعه از آن با عنوان «حلقه مفقوده بنگاههای متوسط» یاد میشود. در چنین ساختاری، تعداد زیادی بنگاه کوچک وجود دارد و در سوی دیگر، تعدادی بنگاه بزرگ و برخوردار از دسترسی بهتر به منابع و ارتباطات نهادی دیده میشود؛ اما لایه میانی اقتصاد ضعیف میماند. این همان لایهای است که در بسیاری از کشورها موتور اصلی اشتغال صنعتی، صادرات غیرنفتی و نوآوری محسوب میشود.حمایت از بنگاههای کوچک، تنها با پرداخت تسهیلات مقطعی محقق نمیشود. تجربه نشان داده است که وام، اگر در محیطی پرهزینه و نامطمئن تزریق شود، الزاماً به رشد پایدار منجر نخواهد شد. آنچه این بنگاهها نیاز دارند، کاهش هزینه رشد است؛ یعنی دسترسی عادلانهتر به اعتبار، ثبات مقررات، سادهسازی فرآیندها، کاهش استعلامهای تکراری و ایجاد مسیر شفاف برای تبدیل شدن به بنگاههای متوسط.در این میان، نقش دولت باید از توزیعکننده حمایت به طراح مسیر رشد تغییر کند. سیاستگذار باید بپرسد چرا یک واحد تولیدی موفق، پس از چند سال همچنان در همان مقیاس باقی مانده است؛ چرا کارگاهی که بازار دارد، نیرو جذب نمیکند؛ چرا شرکت کوچک به جای توسعه تولید، سرمایه خود را در داراییهای غیرمولد نگه میدارد. پاسخ این پرسشها معمولاً در ضعف ایده یا کمبود تلاش کارآفرین نیست، بلکه در محیطی است که رشد را پرریسک و پرهزینه کرده است.اقتصاد ایران برای رشد پایدار، تنها به ایجاد بنگاههای جدید نیاز ندارد؛ به بزرگ شدن بنگاههایی نیاز دارد که امروز وجود دارند اما فرصت توسعه پیدا نکردهاند. اگر مسیر رشد این بنگاهها هموار شود، آثار آن در اشتغال، تولید، صادرات و درآمدهای مالیاتی نیز ظاهر خواهد شد. بنگاه کوچک زمانی برای اقتصاد ارزشآفرینتر میشود که بتواند کوچک نماند.موتور بنگاههای کوچک خاموش نیست؛ بیشتر شبیه موتوری است که زیر فشار اصطکاک، سوخت کم و مسیر ناهموار، امکان حرکت پیدا نکرده است. اگر سیاستگذاری بتواند هزینه رشد را کاهش دهد، همین بنگاهها میتوانند یکی از مهمترین منابع بازسازی اقتصاد ایران باشند. پرسش اصلی امروز این نیست که چند بنگاه کوچک داریم؛ پرسش این است که چرا بنگاههای کوچک، بزرگ نمیشوند.

