خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس نفت و انرژی - ناترازی بنزین در سالهای اخیر به یکی از مهمترین چالشهای بخش انرژی ایران تبدیل شده است؛ چالشی که دیگر صرفاً یک مسئله مرتبط با صنعت پالایش یا تولید سوخت نیست، بلکه ابعاد اقتصادی، زیستمحیطی، بودجهای، ارزی و حتی امنیت انرژی کشور را نیز دربر گرفته است. رشد مصرف بنزین با آهنگی سریعتر از افزایش ظرفیت تولید، موجب شده است که در برخی مقاطع، کشور با فاصله میان تولید و مصرف مواجه شود؛ فاصلهای که در صورت تداوم، میتواند هزینههای سنگینی را بر اقتصاد ملی تحمیل کند. در چنین شرایطی، بسیاری از کارشناسان معتقدند که عبور از ناترازی بنزین تنها از مسیر افزایش تولید امکانپذیر نیست و در کنار توسعه ظرفیت پالایشگاهی، باید مدیریت تقاضا و تنوعبخشی به سبد سوخت به عنوان دو راهبرد مکمل در دستور کار قرار گیرد.

حسین قیدر / ایران با وجود برخورداری از منابع عظیم نفت و گاز، یکی از مصرفکنندگان بزرگ بنزین در منطقه به شمار میرود. افزایش تعداد خودروها، فرسودگی ناوگان حملونقل، مصرف بالای خودروهای تولید داخل، توسعه نامتوازن حملونقل عمومی و پایین بودن هزینه نسبی مصرف سوخت در مقایسه با بسیاری از کشورها، از جمله عواملی هستند که رشد تقاضای بنزین را شتاب بخشیدهاند. این در حالی است که توسعه ظرفیت پالایشگاهی نیازمند سرمایهگذاریهای کلان، زمان طولانی و دسترسی به فناوریهای پیشرفته است و نمیتواند به تنهایی پاسخگوی رشد مداوم مصرف باشد.از سوی دیگر، ادامه روند فعلی علاوه بر افزایش فشار بر پالایشگاهها، میتواند منابع ارزی کشور را نیز تحت تأثیر قرار دهد. هر میزان که فاصله میان تولید و مصرف افزایش یابد، احتمال نیاز به تأمین کسری از طریق واردات بیشتر خواهد شد؛ موضوعی که در شرایط محدودیت منابع ارزی، هزینههای قابل توجهی برای اقتصاد ایجاد میکند. به همین دلیل، سیاستگذاران انرژی در بسیاری از کشورها، مدیریت مصرف را هموزن توسعه تولید میدانند و تلاش میکنند با استفاده از ابزارهای اقتصادی، فناوریهای نوین و اصلاح الگوی مصرف، رشد تقاضا را کنترل کنند.کارشناسان بر این باورند که حل ناترازی بنزین نیازمند مجموعهای از اقدامات هماهنگ است؛ اقداماتی که از اصلاح ساختار حملونقل و ارتقای کیفیت خودروها گرفته تا توسعه سوختهای جایگزین، هوشمندسازی مدیریت مصرف و فرهنگسازی عمومی را در بر میگیرد. چنین نگاهی میتواند ضمن کاهش فشار بر منابع سوخت، زمینه را برای استفاده بهینه از ظرفیتهای گسترده انرژی کشور فراهم کند.
مدیریت تقاضا؛ نخستین گام برای کنترل مصرف
در بسیاری از کشورها، کنترل مصرف سوخت پیش از افزایش ظرفیت تولید مورد توجه قرار گرفته است. تجربه جهانی نشان میدهد که مدیریت تقاضا، کمهزینهترین و سریعترین راهکار برای کاهش ناترازی انرژی محسوب میشود. این مدیریت به معنای محدود کردن غیرمنطقی مصرف نیست، بلکه هدف آن افزایش بهرهوری، کاهش اتلاف انرژی و هدایت مصرف به سمت الگوهای پایدارتر است.یکی از مهمترین محورهای مدیریت تقاضا، نوسازی ناوگان حملونقل است. بخش قابل توجهی از خودروهای در حال تردد در کشور از فناوریهای قدیمی بهره میبرند و مصرف سوخت آنها فاصله محسوسی با استانداردهای روز دنیا دارد. جایگزینی خودروهای فرسوده با خودروهای کممصرف، علاوه بر کاهش مصرف بنزین، به کاهش آلودگی هوا و افزایش ایمنی نیز کمک خواهد کرد.توسعه حملونقل عمومی نیز نقش تعیینکنندهای در مدیریت مصرف دارد. سرمایهگذاری در مترو، اتوبوسهای شهری، ناوگان ریلی و سامانههای حملونقل پاک میتواند وابستگی شهروندان به خودروهای شخصی را کاهش دهد. هرچه سهم حملونقل عمومی در جابهجایی مسافران افزایش یابد، مصرف بنزین نیز با آهنگ کمتری رشد خواهد کرد.از سوی دیگر، استفاده از سامانههای هوشمند مدیریت سوخت، تحلیل دادههای مصرف و بهرهگیری از فناوریهای دیجیتال، امکان سیاستگذاری دقیقتر را فراهم میکند. دادههای دقیق میتواند به تصمیمگیران کمک کند تا الگوهای مصرف را بهتر شناسایی کرده و برنامههای هدفمندتری برای کاهش اتلاف انرژی طراحی کنند.فرهنگسازی نیز بخشی جداییناپذیر از مدیریت تقاضاست. آموزش شیوههای رانندگی کممصرف، انجام سرویسهای دورهای خودرو، کاهش سفرهای غیرضروری و استفاده بیشتر از حملونقل عمومی، اقداماتی هستند که در کنار سیاستهای کلان میتوانند آثار قابل توجهی بر کاهش مصرف سوخت داشته باشند. تنوعبخشی به سبد سوخت؛ راهبردی برای کاهش وابستگی به بنزینیکی از مهمترین سیاستهایی که در بسیاری از کشورهای جهان دنبال میشود، کاهش وابستگی به یک سوخت خاص است. اتکای بیش از حد به بنزین، علاوه بر افزایش فشار بر پالایشگاهها، انعطافپذیری نظام انرژی را نیز کاهش میدهد. به همین دلیل، توسعه سبد متنوع سوخت بهیکی از راهبردهای اصلی مدیریت انرژی تبدیل شده است.ایران با برخورداری از ذخایر گسترده گاز طبیعی، ظرفیت بالایی برای استفاده از سوختهای جایگزین دارد. توسعه استفاده از گاز طبیعی فشرده (CNG) در ناوگان حملونقل، یکی از اقداماتی است که میتواند بخشی از بار مصرف بنزین را کاهش دهد. زیرساختهای این سوخت طی سالهای گذشته تا حد زیادی ایجاد شده و بهرهبرداری بهینه از آن میتواند نقش مهمی در کاهش ناترازی ایفا کند.در کنار CNG، توسعه خودروهای برقی و هیبریدی نیز میتواند در بلندمدت سهم قابل توجهی در کاهش مصرف بنزین داشته باشد. هرچند توسعه این فناوریها نیازمند سرمایهگذاری در زیرساختهای شارژ، حمایت از تولید داخلی و ایجاد مشوقهای اقتصادی است، اما روند جهانی نشان میدهد که آینده حملونقل به سمت استفاده از انرژیهای پاک حرکت میکند.همچنین استفاده از سوختهای زیستی، توسعه فناوریهای نوین پالایشی و ارتقای کیفیت سوختهای تولیدی، از دیگر اقداماتی است که میتواند تنوع سبد سوخت کشور را افزایش دهد. هرچه منابع تأمین انرژی حملونقل متنوعتر باشد، وابستگی به بنزین کاهش یافته و مدیریت ناترازی نیز آسانتر خواهد شد.کارشناسان معتقدند تنوعبخشی به سبد سوخت باید با برنامهریزی بلندمدت همراه باشد. ایجاد زیرساختهای لازم، حمایت از سرمایهگذاری بخش خصوصی، توسعه فناوریهای داخلی و تدوین سیاستهای پایدار، از جمله پیشنیازهای موفقیت این راهبرد است.
آینده امنیت انرژی؛ از اصلاح مصرف تا سرمایهگذاری هوشمند
عبور پایدار از ناترازی بنزین نیازمند نگاهی فراتر از راهکارهای کوتاهمدت است. افزایش ظرفیت پالایشگاهی، ارتقای بهرهوری، اصلاح الگوی مصرف، توسعه سوختهای جایگزین و نوسازی ناوگان حملونقل باید به صورت همزمان دنبال شوند تا بتوان به تعادل پایدار میان تولید و مصرف دست یافت.سرمایهگذاری در صنعت پالایش همچنان یکی از ضرورتهای کشور است، اما این سرمایهگذاری زمانی بیشترین بازده را خواهد داشت که با کاهش رشد مصرف همراه شود. در غیر این صورت، هر میزان افزایش تولید نیز ممکن است در مدت کوتاهی با رشد دوباره تقاضا خنثی شود.از سوی دیگر، اصلاح استانداردهای مصرف خودروها، حمایت از تولید خودروهای کممصرف، توسعه صنایع مرتبط با انرژیهای پاک و افزایش بهرهوری در بخش حملونقل، میتواند هزینههای بلندمدت اقتصاد را کاهش دهد. این اقدامات علاوه بر صرفهجویی در مصرف سوخت، به کاهش آلودگی هوا، بهبود کیفیت زندگی شهروندان و تحقق اهداف توسعه پایدار نیز کمک خواهد کرد.یکی دیگر از الزامات، هماهنگی میان دستگاههای مسئول است. وزارتخانههای مرتبط با انرژی، صنعت، راه و شهرسازی، محیط زیست و شهرداریها باید در قالب یک برنامه جامع، سیاستهای مشترکی را برای مدیریت مصرف سوخت دنبال کنند. بدون چنین هماهنگی، اجرای سیاستهای پراکنده نمیتواند اثرگذاری لازم را داشته باشد.در نهایت، ناترازی بنزین را نباید صرفاً به عنوان یک چالش تولیدی تلقی کرد، بلکه این مسئله نتیجه تعامل عوامل متعددی از جمله الگوی مصرف، ساختار حملونقل، فناوری خودروها، سیاستهای انرژی و رفتار مصرفکنندگان است. عبور از این وضعیت مستلزم رویکردی جامع است که در آن، افزایش تولید با مدیریت تقاضا، توسعه حملونقل عمومی، تنوعبخشی به سبد سوخت و ارتقای بهرهوری انرژی همراه شود. اگر این سیاستها به صورت هماهنگ و مستمر اجرا شوند، ایران میتواند ضمن حفظ امنیت انرژی، هزینههای اقتصادی ناشی از ناترازی بنزین را کاهش داده و منابع ارزشمند هیدروکربوری خود را با بهرهوری بیشتری در خدمت توسعه پایدار کشور قرار دهد.

