گزارش اقتصاد پویا از مزیت های نادیده گرفته شده تجارت ایران؛
ترانزیت؛ گنج پنهان اقتصاد ایران
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس تجارت - جغرافیای ایران همواره یکی از مهمترین مزیتهای اقتصادی کشور به شمار رفته است. قرار گرفتن در چهارراه اتصال شرق و غرب و همچنین پیونددهنده شمال و جنوب، موقعیتی کمنظیر برای تبدیل شدن به هاب ترانزیتی منطقه ایجاد کرده است. ایران از شمال به آسیای مرکزی و قفقاز، از جنوب به آبهای آزاد، از شرق به شبهقاره هند و افغانستان و از غرب به بازارهای بزرگ خاورمیانه و اروپا متصل است؛ ظرفیتی که در صورت بهرهبرداری صحیح میتواند میلیاردها دلار درآمد پایدار، هزاران فرصت شغلی و رونق گسترده در بخشهای حملونقل، لجستیک، خدمات و صنعت ایجاد کند. با این حال، واقعیت آن است که با وجود این موقعیت ممتاز، سهم ایران از بازار ترانزیت منطقه هنوز فاصله قابل توجهی با ظرفیتهای بالقوه دارد و رقابت فشرده کشورهای همسایه، ضرورت بازنگری در سیاستهای حملونقل و تجارت را بیش از گذشته آشکار کرده است.

رضا قیدر / در سالهای اخیر، اهمیت کریدورهای تجاری در جهان افزایش یافته است. بحرانهای ژئوپلیتیکی، تغییر مسیرهای حملونقل، افزایش هزینههای دریایی و تلاش کشورها برای کوتاهتر کردن مسیر انتقال کالا، موجب شده کریدورهای زمینی و ترکیبی به یکی از محورهای اصلی رقابت اقتصادی تبدیل شوند. کشورهایی که بتوانند مسیرهای سریعتر، ارزانتر و امنتر برای جابهجایی کالا فراهم کنند، علاوه بر کسب درآمدهای ترانزیتی، به بازیگران مهم زنجیره تجارت جهانی تبدیل خواهند شد. ایران نیز با برخورداری از شبکه گسترده جادهای، ریلی، بنادر مهم و مرزهای متعدد، میتواند نقش پررنگتری در این رقابت ایفا کند؛ اما تحقق این هدف نیازمند سرمایهگذاری، اصلاح زیرساختها و سیاستگذاری منسجم است.کارشناسان اقتصادی معتقدند درآمدهای ناشی از ترانزیت تنها به عوارض عبور کالا محدود نمیشود. توسعه کریدورها موجب رونق بنادر، انبارداری، بیمه، خدمات گمرکی، حملونقل ریلی و جادهای، صنایع بستهبندی، مناطق آزاد و شهرکهای لجستیکی نیز خواهد شد. به همین دلیل بسیاری از کشورها، ترانزیت را نه فقط یک فعالیت حملونقلی، بلکه یک موتور رشد اقتصادی میدانند.
رقابت منطقهای؛ مسابقهای که هر روز پیچیدهتر میشود
در سالهای اخیر کشورهای منطقه سرمایهگذاریهای گستردهای برای جذب سهم بیشتری از بازار ترانزیت انجام دادهاند. توسعه بنادر، ساخت خطوط ریلی جدید، ایجاد مراکز لجستیکی، تسهیل فرآیندهای گمرکی و انعقاد توافقنامههای حملونقل، بخشی از اقداماتی است که رقبا برای افزایش جذابیت مسیرهای خود دنبال کردهاند. در چنین فضایی، صرف برخورداری از موقعیت جغرافیایی دیگر مزیت کافی محسوب نمیشود و کشورها باید بتوانند خدماتی سریع، کمهزینه و قابل پیشبینی ارائه دهند.ایران نیز در سالهای گذشته پروژههای مهمی را برای توسعه زیرساختهای حملونقل آغاز کرده است، اما بسیاری از این طرحها هنوز به مرحله بهرهبرداری کامل نرسیدهاند. برخی خطوط ریلی نیمهتمام، محدودیت ظرفیت در برخی بنادر، فرسودگی بخشی از ناوگان حملونقل، کمبود مراکز لجستیکی مدرن و طولانی بودن فرآیندهای اداری، از جمله موانعی هستند که سرعت رشد ترانزیت را کاهش دادهاند.از سوی دیگر، تحولات سیاسی و اقتصادی منطقه نیز بر مسیرهای تجاری اثرگذار بوده است. تغییر الگوهای تجارت جهانی، شکلگیری مسیرهای جایگزین، افزایش رقابت میان کریدورهای بینالمللی و تلاش کشورها برای کاهش وابستگی به مسیرهای سنتی، موجب شده حفظ جایگاه ایران در شبکه ترانزیت منطقه نیازمند برنامهریزی دقیقتر باشد.یکی از مهمترین مزیتهای ایران، امکان اتصال بنادر جنوبی به کشورهای شمالی از طریق شبکه ریلی و جادهای است. این ظرفیت میتواند زمان و هزینه انتقال کالا میان آسیا، قفقاز، روسیه و اروپا را کاهش دهد و ایران را به یکی از حلقههای اصلی تجارت بینالمللی تبدیل کند. با این حال، تحقق این مزیت مستلزم تکمیل زیرساختها و افزایش هماهنگی میان دستگاههای اجرایی است.
زیرساخت؛ حلقه مفقوده توسعه ترانزیت
موفقیت یک کریدور تجاری تنها به مسیر جغرافیایی وابسته نیست؛ کیفیت زیرساختها تعیین میکند که کالا با چه سرعت، هزینه و امنیتی به مقصد برسد. در این میان، توسعه خطوط ریلی، نوسازی ناوگان حملونقل، افزایش ظرفیت بنادر، تجهیز پایانههای مرزی و هوشمندسازی خدمات گمرکی از مهمترین پیشنیازهای تبدیل شدن به یک هاب ترانزیتی محسوب میشود.اگرچه طی سالهای اخیر سرمایهگذاریهایی در برخی از این حوزهها انجام شده، اما سرعت رشد زیرساختها متناسب با افزایش تقاضای تجارت منطقهای نبوده است. برخی مسیرهای ریلی هنوز تکمیل نشدهاند و در برخی مرزها نیز فرآیندهای اداری و تشریفات گمرکی موجب افزایش زمان توقف کامیونها و واگنهای باری میشود. در تجارت امروز، زمان یکی از مهمترین مؤلفههای رقابت است و هر ساعت تأخیر میتواند جذابیت یک مسیر را کاهش دهد.همچنین نوسازی ناوگان حملونقل اهمیت ویژهای دارد. کامیونها، واگنهای باری، تجهیزات بندری و سامانههای تخلیه و بارگیری باید متناسب با استانداردهای روز دنیا بهروزرسانی شوند تا هزینه حمل کالا کاهش یافته و سرعت خدمات افزایش یابد.توسعه شهرکهای لجستیکی نیز یکی دیگر از الزامات این بخش است. مراکزی که بتوانند خدمات انبارداری، بستهبندی، توزیع، پردازش کالا و خدمات گمرکی را به صورت یکپارچه ارائه دهند، ارزش افزوده قابل توجهی برای اقتصاد ایجاد خواهند کرد. بسیاری از کشورها با ایجاد چنین مراکزی توانستهاند علاوه بر درآمد ترانزیتی، صنایع وابسته به حملونقل را نیز توسعه دهند. از سوی دیگر، بهرهگیری از فناوریهای نوین مانند سامانههای هوشمند گمرکی، رهگیری دیجیتال محمولهها، اسناد الکترونیکی و مدیریت یکپارچه زنجیره تأمین میتواند زمان ترخیص کالا را کاهش داده و هزینه تجارت را برای فعالان اقتصادی کمتر کند.
از موقعیت جغرافیایی تا مزیت اقتصادی
کارشناسان معتقدند موقعیت جغرافیایی زمانی به مزیت اقتصادی تبدیل میشود که با سیاستگذاری هوشمندانه، سرمایهگذاری مستمر و همکاری منطقهای همراه باشد. ایران برای افزایش سهم خود از بازار ترانزیت باید همزمان چند هدف را دنبال کند؛ تکمیل پروژههای زیربنایی، اصلاح فرآیندهای اداری، جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی، تقویت همکاری با کشورهای همسایه و توسعه دیپلماسی اقتصادی. یکی از مهمترین اقدامات، ایجاد ثبات در مقررات و کاهش بروکراسی است. فعالان حوزه حملونقل و تجارت بیش از هر چیز به پیشبینیپذیر بودن قوانین نیاز دارند. هرگونه تغییر ناگهانی در تعرفهها، مقررات گمرکی یا رویههای اجرایی میتواند هزینه فعالیت را افزایش داده و صاحبان کالا را به استفاده از مسیرهای جایگزین ترغیب کند. توسعه مناطق آزاد و ویژه اقتصادی نیز میتواند نقش مهمی در افزایش جذابیت کریدورهای تجاری ایفا کند. این مناطق با ارائه خدمات لجستیکی، پردازش کالا، بستهبندی و صادرات مجدد، ارزش افزوده بیشتری برای اقتصاد ایجاد میکنند و زمینه حضور سرمایهگذاران داخلی و خارجی را فراهم میسازند. از سوی دیگر، توسعه حملونقل ترکیبی شامل اتصال مؤثر شبکههای ریلی، جادهای و دریایی، هزینه انتقال کالا را کاهش داده و بهرهوری شبکه ترانزیت را افزایش میدهد. هرچه هماهنگی میان این بخشها بیشتر باشد، سرعت جابهجایی کالا افزایش یافته و مزیت رقابتی کشور تقویت خواهد شد. در نهایت، آینده اقتصاد ایران تا حد زیادی به میزان بهرهبرداری از مزیتهای ژئوپلیتیکی آن وابسته است. درآمدهای ترانزیتی میتواند منبعی پایدار و غیرنفتی برای اقتصاد باشد و در کنار توسعه صادرات، نقش مهمی در کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی ایفا کند. اما تحقق این هدف نیازمند آن است که پروژههای زیرساختی با سرعت بیشتری تکمیل شوند، فرآیندهای اداری سادهتر شوند، سرمایهگذاری در حملونقل افزایش یابد و همکاریهای منطقهای گسترش پیدا کند. امروز رقابت بر سر کریدورهای تجاری تنها رقابت میان جادهها و خطوط ریلی نیست؛ رقابتی برای جذب سرمایه، تجارت، اشتغال و نفوذ اقتصادی در منطقه است. ایران با موقعیت جغرافیایی ممتاز خود همچنان یکی از مهمترین بازیگران بالقوه این عرصه محسوب میشود، اما تبدیل این ظرفیت به درآمد و توسعه اقتصادی نیازمند تصمیمهای راهبردی و اجرای مستمر برنامههای زیرساختی است. اگر این فرصت بهدرستی مدیریت شود، کریدورهای تجاری میتوانند به یکی از موتورهای اصلی رشد اقتصادی کشور تبدیل شوند؛ در غیر این صورت، مزیت جغرافیایی ایران به تدریج جای خود را به مسیرهای رقیب خواهد داد و فرصتهای ارزشمند درآمدی و سرمایهگذاری از دست خواهد رفت.

