گزارش اقتصاد پویا از کمبود غذا و کالا به دلیل محاصره آمریکا؛
اقتصاد در آستانه یک انتخاب بزرگ
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس اقتصاد و سیاست - سالها درآمدهای نفتی برای اقتصاد ایران فقط یک منبع درآمد نبود؛ بلکه در بسیاری از مقاطع به ابزاری برای پوشاندن ضعفهای ساختاری، تأمین هزینههای جاری، جبران کسری منابع و عبور موقت از بحرانها تبدیل شد. هر زمان قیمت نفت افزایش مییافت یا امکان فروش و دسترسی به درآمدهای ارزی بهتر میشد، بخشی از فشارهای اقتصادی کاهش پیدا میکرد و بسیاری از مشکلات ساختاری به آینده موکول میشدند. اما اکنون به نظر میرسد این نسخه قدیمی دیگر مانند گذشته کارایی ندارد. محدودیتهای فروش نفت، دشواری انتقال منابع، فشار تحریمها، کاهش قدرت خرید مردم، ناترازیهای مالی و بانکی، بحران انرژی و فرسودگی زیرساختها در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و فضای اقتصاد ایران را به مرحلهای رساندهاند که نمیتوان با تزریق یک درآمد نفتی یا افزایش مقطعی صادرات، همه مشکلات را پوشاند.

کریمی/ این واقعیت را میتوان در یک جمله خلاصه کرد: درآمد نفت دیگر نمیتواند به تنهایی فاصله میان مشکلات ساختاری و توان اقتصاد برای حل آنها را پر کند.درآمدهای نفتی در اقتصاد ایران طی دهههای گذشته نقشی تعیینکننده در بودجه، تأمین ارز و واردات داشتهاند. زمانی که منابع نفتی افزایش پیدا میکرد، دولت امکان بیشتری برای تأمین کالاهای مورد نیاز، اجرای پروژههای عمرانی، کنترل بازار ارز و پرداخت هزینههای خود پیدا میکرد. اما همین وابستگی، یک مشکل اساسی ایجاد کرد؛ به جای آنکه اقتصاد در دورههای رونق نفتی برای روزهای سخت اصلاح شود، بخشی از مشکلات به کمک درآمد نفتی به تعویق افتاد.اکنون اما مسئله متفاوت است. حتی اگر درآمد نفت افزایش یابد، مشکلات اقتصاد ایران تنها با منابع ارزی قابل حل نیستند. ناترازی بانکها، ضعف سرمایهگذاری، کاهش بهرهوری، مشکلات محیط کسبوکار، فرسودگی تجهیزات صنعتی، بحران آب، ناترازی برق و گاز، کاهش قدرت خرید و بیثباتی تصمیمهای اقتصادی، مسائلی هستند که نیازمند اصلاحات عمیق و زمانبرند.به همین دلیل، جملهای که درباره پایان امکان پنهان کردن بحرانها با درآمد نفت مطرح شده، فراتر از یک هشدار درباره نفت است؛ این جمله در واقع به پایان یک مدل حکمرانی اقتصادی اشاره دارد که در آن منابع نفتی میتوانستند بخش قابل توجهی از ضعفهای اقتصاد را برای مدتی از دید افکار عمومی و حتی سیاستگذاران دور نگه دارند.
نفت دیگر چتر اقتصاد ایران نیست
اقتصاد نفتی زمانی میتواند بحرانها را پنهان کند که درآمد نفتی هم قابل توجه باشد و هم امکان دسترسی کامل به آن وجود داشته باشد. اگر درآمدهای نفتی کاهش پیدا کند یا انتقال و استفاده از منابع با محدودیت مواجه شود، نقش نفت در پوشش مشکلات نیز کاهش خواهد یافت.این اتفاق به معنای بیاهمیت شدن نفت نیست. نفت همچنان یکی از مهمترین منابع درآمد و ارزآوری کشور محسوب میشود، اما مسئله اصلی آن است که دیگر نمیتوان تمام آینده اقتصاد را به میزان فروش نفت گره زد.در چنین شرایطی، هر کاهش صادرات یا اختلال در درآمدهای ارزی میتواند به سرعت خود را در بازار ارز، قیمت کالاهای وارداتی، هزینه مواد اولیه، تورم و هزینه تولید نشان دهد. اقتصاد وابسته به واردات نیز در چنین وضعیتی آسیبپذیرتر میشود. تولیدکنندهای که برای تأمین ماشینآلات، قطعات یا مواد اولیه به ارز نیاز دارد، با افزایش هزینه مواجه میشود و این افزایش هزینه در نهایت میتواند به قیمت مصرفکننده منتقل شود.در سوی دیگر، دولت نیز با محدودیت منابع مواجه میشود. اگر درآمد نفتی نتواند مانند گذشته بخشی از هزینهها را پوشش دهد، فشار بیشتری بر منابع مالیاتی، فروش داراییها، استقراض و سایر روشهای تأمین مالی وارد خواهد شد. هر یک از این روشها نیز پیامدهای خاص خود را دارند و اگر بدون اصلاح ساختار هزینهها مورد استفاده قرار گیرند، میتوانند مشکلات جدیدی ایجاد کنند.بنابراین مسئله فقط «کم شدن پول نفت» نیست؛ مسئله اصلی این است که اقتصادی که برای سالها بخشی از هزینههای خود را با درآمد نفتی پوشش داده، اکنون باید بدون اتکا به همان پشتوانه، بخش قابل توجهی از مشکلات خود را حل کند.این تغییر، یک اجبار تاریخی برای اقتصاد ایران ایجاد کرده است: حرکت از اقتصاد متکی بر منابع به سمت اقتصادی که درآمد خود را از تولید، سرمایهگذاری، صادرات غیرنفتی، بهرهوری و فعالیت بخش خصوصی به دست میآورد.
بحرانها دیگر قابل عقبانداختن نیستند
یکی از ویژگیهای اقتصاد ایران در سالهای گذشته، امکان به تعویق انداختن اصلاحات بوده است. هر زمان یک مشکل ساختاری به مرحله بحرانی نزدیک میشد، راهکارهایی موقت برای عبور از آن به کار گرفته میشد. اما مشکل این روش آن است که بحران حل نمیشود؛ فقط زمان بروز آن به آینده منتقل میشود.ناترازی انرژی نمونه روشنی از این مسئله است. برای سالها افزایش مصرف، توسعه ناکافی زیرساخت و پایین بودن بهرهوری انرژی در کنار یکدیگر قرار گرفتند. اکنون نتیجه آن در قالب محدودیت برق و گاز برای بخشهای مختلف اقتصاد ظاهر میشود. تولیدکنندهای که انرژی پایدار ندارد، نمیتواند برنامه تولید منظم داشته باشد. توقف تولید نیز به معنای کاهش درآمد، کاهش بهرهوری و افزایش هزینه تمامشده است.ناترازی بانکی نیز وضعیت مشابهی دارد. بانکهایی که با مشکلات ساختاری، داراییهای کمکیفیت یا عدم تعادل منابع و مصارف مواجهاند، نمیتوانند به شکل مطلوب موتور تأمین مالی اقتصاد باشند. در چنین شرایطی، بنگاه تولیدی برای تأمین سرمایه در گردش با مشکل مواجه میشود و هزینه تأمین مالی افزایش پیدا میکند.در حوزه سرمایهگذاری نیز مسئله جدی است. اقتصادی که با نااطمینانی بالا مواجه باشد، برای سرمایهگذار جذابیت کمتری خواهد داشت. سرمایهگذار داخلی ممکن است به جای توسعه خط تولید، سرمایه خود را به فعالیتهای کوتاهمدت و کمریسکتر منتقل کند. سرمایهگذار خارجی نیز برای ورود به بازاری که با ریسکهای متعدد اقتصادی و سیاسی مواجه است، احتیاط بیشتری خواهد داشت.در این میان، فشار اصلی در نهایت به مردم منتقل میشود. کاهش قدرت خرید، افزایش هزینه مسکن، رشد قیمت کالاها، افزایش هزینه آموزش و درمان و دشوار شدن تأمین نیازهای روزمره، نشانههایی هستند که نشان میدهند بحران اقتصادی دیگر صرفاً در شاخصهای کلان قابل مشاهده نیست؛ بلکه وارد زندگی روزمره خانوارها شده است.وقتی خانواده برای خرید کالاهای ضروری نیز ناچار به حذف برخی اقلام یا کاهش مصرف میشود، یعنی اقتصاد با بحران تقاضا مواجه است. وقتی بنگاه تولیدی به دلیل نبود مشتری نمیتواند ظرفیت خود را فعال کند، بحران تقاضا به بحران تولید تبدیل میشود. و زمانی که تولید کاهش پیدا کند، اشتغال نیز تحت فشار قرار میگیرد.به این ترتیب، زنجیرهای شکل میگیرد که از ضعف درآمد شروع میشود و به کاهش تولید و اشتغال بازمیگردد.
انتخاب میان اصلاح سخت و بحران سختتر
اکنون پرسش اصلی این نیست که آیا اقتصاد ایران نیازمند تغییر است یا خیر؛ مسئله این است که این تغییر چگونه و با چه سرعتی انجام خواهد شد.اصلاح اقتصادی در شرایط عادی نیز دشوار است، اما زمانی که فشار تورمی، محدودیت منابع، کاهش قدرت خرید و ناترازیهای متعدد همزمان وجود داشته باشد، هزینه تصمیمگیری بیشتر میشود. با این حال، به تعویق انداختن اصلاحات نیز بدون هزینه نیست. حتی ممکن است هزینه اصلاح در آینده بسیار بیشتر از امروز باشد.یکی از مهمترین تغییرات مورد نیاز، کاهش وابستگی بودجه و سیاستگذاری به درآمدهای ناپایدار نفتی است. این مسئله به معنای حذف نفت از اقتصاد نیست، بلکه باید نفت از یک منبع برای پوشاندن هزینههای جاری به ابزاری برای سرمایهگذاری در آینده تبدیل شود.درآمدهای نفتی میتوانند به جای آنکه صرف هزینههای روزمره شوند، برای توسعه زیرساخت، افزایش بهرهوری، نوسازی صنایع، توسعه فناوری، سرمایهگذاری در انرژیهای نو و تقویت صندوقهای ثروت ملی مورد استفاده قرار گیرند. در این صورت نفت به جای آنکه وابستگی ایجاد کند، میتواند سکوی عبور از وابستگی باشد.همزمان، فضای کسبوکار نیازمند ثبات است. تولیدکننده برای سرمایهگذاری به اطمینان از قوانین، دسترسی به انرژی، امکان تأمین مواد اولیه، ثبات نسبی نرخ ارز و چشمانداز بازار نیاز دارد. نمیتوان از بخش خصوصی انتظار سرمایهگذاری بلندمدت داشت، اما هر چند ماه یکبار قواعد فعالیت اقتصادی تغییر کند.اصلاح نظام مالیاتی، کاهش اقتصاد غیرمولد، تقویت رقابت، تسهیل تجارت و حمایت هدفمند از صنایع رقابتپذیر نیز میتواند بخشی از مسیر باشد. حمایت از تولید نباید به معنای زنده نگه داشتن واحدهای ناکارآمد باشد؛ بلکه منابع باید به سمت بنگاههایی هدایت شوند که ظرفیت رشد، اشتغال و صادرات دارند.در طرف دیگر، مردم باید در مرکز سیاستگذاری اقتصادی قرار بگیرند. اصلاحات اقتصادی اگر بدون توجه به قدرت خرید خانوارها اجرا شود، میتواند فشار اجتماعی را افزایش دهد. بنابراین هر سیاست اصلاحی باید همزمان با برنامهای برای حمایت از اقشار آسیبپذیر و حفظ حداقل قدرت خرید اجرا شود.اقتصاد ایران امروز در نقطهای قرار گرفته که دیگر نمیتوان مشکلات را صرفاً با امید به افزایش درآمد نفتی به آینده موکول کرد. نفت همچنان اهمیت دارد، اما نفت نمیتواند جایگزین اصلاح ساختاری شود.
آنچه در پیش است میتواند به دو مسیر متفاوت منتهی شود. مسیر نخست، ادامه سیاستهای کوتاهمدت و تلاش برای عبور موقت از هر بحران است؛ مسیری که شاید در کوتاهمدت فشار را کاهش دهد، اما مشکلات را به آینده منتقل میکند. مسیر دوم، پذیرش دشواری اصلاحات و حرکت به سمت اقتصادی متنوعتر، رقابتیتر و کمتر وابسته به منابع طبیعی است.سؤال اساسی نیز همین است که آیا تغییرات پیشرو میتوانند ایران را به افق روشنتری برسانند یا نه. پاسخ این پرسش بیش از آنکه به میزان فروش نفت در یک سال خاص وابسته باشد، به کیفیت تصمیمهایی بستگی دارد که برای آینده اقتصاد گرفته میشوند.اگر درآمد نفت همچنان صرف پوشاندن کسریها و بحرانهای روزمره شود، ممکن است فرصت اصلاح دوباره از دست برود. اما اگر نفت به سرمایهای برای ساختن اقتصاد آینده تبدیل شود و همزمان اصلاحات واقعی در نظام مالی، بانکی، انرژی، تولید و سرمایهگذاری انجام گیرد، همین محدودیتها میتوانند به نقطه آغاز یک تغییر بزرگ تبدیل شوند.اکنون زمان آن رسیده است که اقتصاد ایران از «اقتصاد نفت برای عبور از بحران» به «اقتصاد بدون وابستگی برای ساختن آینده» حرکت کند. مسئله دیگر فقط میزان درآمد کشور نیست؛ مسئله این است که با منابع موجود چه آیندهای ساخته خواهد شد.

