گزارش اقتصاد پویا ازنقش جوانان ایرانی در آینده کشور؛
جوانان؛ موتور خاموش اقتصاد ایران
خلاصه خبر
اقتصاد پویا / سرویس صنعت- در شرایطی که اقتصاد ایران سالهاست با فشار تحریمها، محدودیتهای تجاری، دشواری نقلوانتقال پول و کاهش دسترسی به بخشی از بازارهای جهانی روبهروست، یک واقعیت کمتر دیدهشده همچنان در متن جامعه جریان دارد؛ نسلی از جوانان ایرانی که با وجود همه محدودیتها، نهتنها از تلاش برای ساختن آینده کشور دست نکشیده، بلکه در بسیاری از حوزهها راههای تازهای برای ادامه فعالیت اقتصادی، تولید، تجارت، فناوری و کسبوکار پیدا کرده است. شاید امروز بسیاری از این تجربهها بهصورت پراکنده، غیررسمی و حتی در سکوت شکل گرفته باشند، اما گذشت زمان میتواند تصویری متفاوت از آنها ارائه کند؛ تصویری که نشان دهد بخشی از راهکارهایی که در سالهای سخت تحریم برای حفظ چرخه اقتصاد مورد استفاده قرار گرفته، بعدها به تجربهای قابل مطالعه در اقتصاد ایران تبدیل خواهد شد.

حسین جلیلی بال / تحریم در ظاهر یک ابزار اقتصادی برای محدود کردن تجارت، سرمایهگذاری و دسترسی یک کشور به منابع مالی بینالمللی است، اما در عمل، واکنش جامعه و فعالان اقتصادی به این محدودیتها میتواند مسیرهای متفاوتی ایجاد کند. اقتصاد ایران نیز در طول سالهای گذشته با چنین وضعیتی مواجه بوده است. بنگاهها برای تأمین مواد اولیه، صادرکنندگان برای بازگرداندن ارز، واردکنندگان برای تأمین کالا و حتی کسبوکارهای کوچک برای دسترسی به خدمات بینالمللی، ناچار شدهاند روشهای جدیدی را امتحان کنند. نتیجه این فرایند، شکلگیری مجموعهای از تجربهها و مهارتهاست که شاید هنوز ارزش واقعی آنها بهطور کامل شناخته نشده باشد.در این میان، جوانان سهم قابلتوجهی در یافتن راههای جدید داشتهاند. نسل جدید با فناوری، شبکههای اجتماعی، اقتصاد دیجیتال، تجارت آنلاین و ابزارهای نوین مالی آشنایی بیشتری دارد و همین موضوع به بخشی از آنها امکان داده است تا در شرایط محدودیت نیز راههای تازهای برای فعالیت اقتصادی پیدا کنند. از تولید محتوای دیجیتال گرفته تا توسعه کسبوکارهای اینترنتی، صادرات خدمات، فعالیتهای دانشبنیان و ایجاد ارتباط با بازارهای منطقهای، نمونههای مختلفی از تلاش برای عبور از موانع دیده میشود.اما نکته مهم این است که نباید «تابآوری» را با پذیرش دائمی مشکلات اشتباه گرفت. اقتصاد قوی اقتصادی نیست که برای همیشه مجبور باشد محدودیتها را دور بزند؛ اقتصاد قوی اقتصادی است که بتواند تجربههای دوران فشار را به ساختارهای رسمی، شفاف و پایدار تبدیل کند. اگر امروز یک فعال اقتصادی مجبور است برای حفظ تجارت خود چندین مسیر غیرمستقیم را امتحان کند، هدف سیاستگذاری باید این باشد که در آینده همان تجارت بتواند از مسیرهای قانونی، کمهزینه و قابل پیشبینی انجام شود.
تجربههایی که امروز دیده نمیشوند
بخش مهمی از تجربه اقتصادی ایران در سالهای تحریم در معرض دید عموم قرار نگرفته است. بسیاری از شرکتها، تولیدکنندگان، صادرکنندگان و فعالان اقتصادی در سکوت تلاش کردهاند راههایی برای ادامه فعالیت خود پیدا کنند. بخشی از این تجربهها به دلیل ماهیت حساس فعالیتهای تجاری یا محدودیتهای موجود، رسانهای نشده و بخشی دیگر نیز در سطح بنگاه باقی مانده است. با این حال، گذر زمان میتواند این تجربهها را به یک منبع مهم برای شناخت اقتصاد ایران تبدیل کند.شاید ده سال دیگر، پژوهشگران اقتصادی با بررسی عملکرد بنگاهها در دوره تحریمها متوجه شوند که چگونه برخی شرکتها زنجیره تأمین خود را بازطراحی کردند، چگونه تولیدکنندگان به سمت ساخت داخل رفتند، چگونه صادرکنندگان بازارهای جدیدی در منطقه پیدا کردند و چگونه نسل جدیدی از کارآفرینان از ابزارهای دیجیتال برای ادامه فعالیت استفاده کردند. این تجربهها میتواند نشان دهد که اقتصاد ایران در مواجهه با محدودیتها چگونه خود را با شرایط جدید تطبیق داده است.البته هر روشی که در شرایط فشار مورد استفاده قرار گرفته، لزوماً الگوی مطلوبی برای آینده نیست. برخی روشهای غیرشفاف میتوانند هزینههای سنگینی به اقتصاد تحمیل کنند؛ از افزایش هزینه مبادله و ایجاد رانت گرفته تا دشوار شدن نظارت، افزایش فساد و کاهش اعتماد فعالان اقتصادی. بنابراین اگر قرار است تجربه سالهای تحریم به سرمایه اقتصادی تبدیل شود، باید میان «نوآوری برای ادامه فعالیت» و «ایجاد مسیرهای غیرشفاف و پرریسک» تفاوت قائل شد.جوان ایرانی امروز در چنین فضایی قرار گرفته است. او از یک سو با اقتصادی روبهروست که با محدودیتهای خارجی و داخلی مواجه است و از سوی دیگر، ابزارهایی در اختیار دارد که نسلهای قبل در چنین سطحی از آنها برخوردار نبودند. اینترنت، فناوری اطلاعات، هوش مصنوعی، تجارت الکترونیک، پلتفرمهای دیجیتال و ارتباطات فرامرزی میتوانند فرصتهایی تازه برای تولید و کسب درآمدایجاد کنند. همین ظرفیت است که باعث شده مسئله آینده اقتصاد ایران فقط به منابع نفتی یا سیاست خارجی محدود نباشد؛ بلکه به توانایی جامعه برای تولید ایده، محصول، فناوری و کسبوکار نیز وابسته باشد.
از اقتصاد مقاومتی تا اقتصاد رقابتی
یکی از مهمترین درسهای سالهای گذشته این است که اقتصاد ایران برای عبور از فشارها تنها به روشهای مقطعی نیاز ندارد. اگر قرار باشد کشور در برابر تحریمها و شوکهای خارجی آسیبپذیری کمتری داشته باشد، باید ظرفیت تولید، صادرات، سرمایهگذاری، فناوری و دسترسی به بازارهای متنوع تقویت شود. این موضوع بیش از هر چیز به جوانانی نیاز دارد که بتوانند در فضای اقتصادی قابل پیشبینی فعالیت کنند.جوانی که امروز یک کسبوکار کوچک راهاندازی میکند، اگر با مقررات پیچیده، دسترسی دشوار به سرمایه، بیثباتی ارزی و محدودیتهای متعدد مواجه شود، بخش بزرگی از انرژی خود را صرف عبور از موانع اداری خواهد کرد. اما اگر همین جوان به بازار، سرمایه، فناوری و قوانین شفاف دسترسی داشته باشد، انرژی او میتواند صرف توسعه محصول، افزایش بهرهوری و ایجاد اشتغال شود.از همین منظر، تجربه تحریمها میتواند برای اقتصاد ایران یک درس مهم داشته باشد: کشور نباید صرفاً به دنبال پیدا کردن راهی برای عبور از بحران بعدی باشد؛ بلکه باید ساختاری ایجاد کند که در آن بحرانهای خارجی کمترین آسیب را به زندگی اقتصادی مردم وارد کنند.برای رسیدن به چنین شرایطی، اصلاح محیط کسبوکار، ثبات مقررات، کاهش رانت، تسهیل تجارت، حمایت هدفمند از تولید و توسعه روابط اقتصادی با کشورهای مختلف اهمیت زیادی دارد. بازارهای منطقهای نیز میتوانند در این مسیر نقش مهمی داشته باشند. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود امکان ارتباط با آسیای مرکزی، قفقاز، خلیج فارس، عراق، ترکیه، پاکستان و سایر بازارهای منطقه را دارد. استفاده از این ظرفیت البته نیازمند زیرساخت حملونقل، نظام بانکی کارآمد، توافقهای تجاری و مقررات قابل پیشبینی است.در چنین شرایطی، جوانان میتوانند از «نسل عبور از تحریم» به «نسل توسعه اقتصادی» تبدیل شوند. تفاوت این دو نگاه بسیار مهم است. در نگاه اول، جوان تلاش میکند موانع موجود را پشت سر بگذارد؛ در نگاه دوم، همان جوان محصول و خدمتی ایجاد میکند که بتواند در بازارهای داخلی و خارجی رقابت کند.
آیندهای که باید ساخته شود
آینده اقتصاد ایران فقط در تصمیمهای امروز دولتها نوشته نمیشود؛ بخشی از آن در کارگاههای کوچک، شرکتهای دانشبنیان، استارتآپها، دانشگاهها، کارخانهها و کسبوکارهای جوانان در حال شکلگیری است. اگر این ظرفیت بهدرستی هدایت شود، فشارهای سالهای گذشته میتواند به تجربهای برای بازسازی اقتصادی تبدیل شود.جوانان ایرانی برای ساختن کشورشان نیازمند شعارهای بزرگ نیستند؛ آنها بیش از هر چیز به فرصت نیاز دارند. فرصت تولید، سرمایهگذاری، یادگیری، صادرات، شکست خوردن و دوباره شروع کردن. اقتصاد زمانی میتواند از فشارهای خارجی عبور کند که نیروی انسانی آن احساس کند آیندهای برای ساختن وجود دارد.آنچه امروز به عنوان تلاش برای ادامه فعالیت در شرایط دشوار دیده میشود، ممکن است در سالهای آینده به مجموعهای از تجربههای ارزشمند تبدیل شود. شاید ده سال بعد، اقتصاددانان و پژوهشگران درباره روشهایی مطالعه کنند که شرکتها و جوانان ایرانی در دوره تحریم برای حفظ تولید و تجارت به کار گرفتند. بخشی از این تجربهها میتواند الهامبخش باشد و بخشی دیگر میتواند نشان دهد که چه هزینههایی نباید دوباره تکرار شود.اما مهمتر از همه این است که اقتصاد ایران نباید آینده خود را بر پایه تداوم محدودیتها بنا کند. دور زدن تحریم، اگر هم در مقطعی برای حفظ یک فعالیت ضروری باشد، نمیتواند جایگزین سیاست توسعه اقتصادی شود. هدف نهایی باید کاهش آسیبپذیری اقتصاد، گسترش روابط تجاری، افزایش تولید رقابتپذیر و ایجاد مسیرهای رسمی و شفاف برای فعالیت اقتصادی باشد.کشوری که جوانانش ایده، مهارت و انگیزه دارند، میتواند از تجربههای سخت گذشته برای ساختن آیندهای متفاوت استفاده کند. جوان ایرانی میتواند موتور این تغییر باشد؛ به شرط آنکه به جای گرفتار شدن در پیچوخمهای غیرضروری، امکان رقابت، نوآوری و فعالیت آزادانه در چارچوب قانون را داشته باشد.تجربه سالهای گذشته نشان داده است که فشار اقتصادی لزوماً به معنای توقف جامعه نیست. مردم و بنگاهها راههایی برای ادامه مسیر پیدا میکنند. مسئله اصلی اما این است که این انرژی پراکنده چگونه به یک برنامه توسعه منسجم تبدیل شود.اگر قرار است ده سال آینده متفاوت از ده سال گذشته باشد، باید تجربههای امروز ثبت، تحلیل و از آنها درس گرفته شود. آنچه امروز در سکوت در کارخانهها، شرکتها، بازارها و میان جوانان میگذرد، بخشی از تاریخ اقتصادی ایران است. تاریخی که هنوز نوشته نشده، اما میتواندنشان دهد در سختترین شرایط، ظرفیت واقعی اقتصاد ایران کجا قرار داشته است. ساختن کشور نه با شعار متوقف میشود و نه با فشار اقتصادی از بین میرود؛ اما برای تبدیل انگیزه جوانان به رشد پایدار، سیاستگذاری درست، ثبات اقتصادی و فراهم کردن فرصتهای واقعی ضروری است. آینده زمانی ساخته میشود که جوان ایرانی به جای صرف بخش بزرگی از توان خود برای عبور از موانع، بتواند همان انرژی را برای ساختن محصول، ایجاد شغل، توسعه فناوری و حضور در بازارهای جهانی به کار گیرد.

