خلاصه خبر
اقتصاد ایران فقط از کمبود منابع، سرمایه و ظرفیت تولید رنج نمیبرد؛ بخشی از مشکل به فرصتهایی بازمیگردد که وجود دارند، اما به دلیل تصمیمهای ناپایدار، سیاستگذاریهای کوتاهمدت، بوروکراسی فرساینده و نبود برنامهریزی منسجم به نتیجه نمیرسند.

حسین کریمی
کشوری با موقعیت جغرافیایی ممتاز، منابع انرژی گسترده، نیروی انسانی تحصیلکرده، بازار مصرف بزرگ و ظرفیتهای متنوع کشاورزی و صنعتی، میتواند سهم بیشتری از تجارت منطقهای و زنجیره ارزش جهانی داشته باشد؛ اما داشتن مزیت، بهتنهایی به معنای کسب درآمد نیست. مزیت زمانی به ثروت تبدیل میشود که زیرساخت، سرمایهگذاری، مدیریت و قواعد قابل پیشبینی در کنار یکدیگر قرار بگیرند.یکی از مهمترین جلوههای فرصتسوزی، بیثباتی در فضای کسبوکار است. بنگاهی که برای واردات مواد اولیه، تأمین ارز، دریافت مجوز، پرداخت مالیات یا صادرات محصول با مقررات متغیر مواجه میشود، نمیتواند با اطمینان برای آینده برنامهریزی کند. سرمایهگذار پیش از آنکه درباره سودآوری یک طرح تصمیم بگیرد، باید بداند قواعد بازی در ماههای آینده تا چه اندازه قابل پیشبینی است. وقتی این اطمینان وجود نداشته باشد، سرمایه بهجای حرکت به سمت تولید بلندمدت، به فعالیتهای کوتاهمدت و داراییهایی سوق پیدا میکند که از نگاه سرمایهگذار ریسک کمتری دارند. نتیجه آن است که فرصت ایجاد اشتغال، توسعه فناوری و افزایش صادرات از دست میرود.فرصتسوزی را میتوان در بخش انرژی نیز مشاهده کرد؛ جایی که برخورداری از ذخایر عظیم نفت و گاز لزوماً به معنای بهرهمندی کامل از منافع اقتصادی آنها نیست. کمبود سرمایهگذاری، محدودیت فناوری، فرسودگی زیرساختها و ناترازی انرژی میتواند تولید صنایع را مختل کند و ظرفیتهای موجود را بلااستفاده بگذارد. در چنین شرایطی، منابعی که میتوانند پشتوانه رشد اقتصادی باشند، به مسئلهای برای مدیریت بحران تبدیل میشوند. هر ساعت توقف تولید، هر قرارداد صادراتی ازدسترفته و هر طرح توسعهای که به تعویق میافتد، هزینهای فراتر از زیان همان روز دارد؛ زیرا بازار، مشتری و اعتماد تجاری ممکن است بهسادگی بازنگردند.در تجارت خارجی نیز فرصتها همیشه منتظر تصمیمهای داخلی نمیمانند. بازارهای منطقهای، مسیرهای ترانزیتی، همکاریهای صنعتی و نیاز کشورهای همسایه به کالا و خدمات، ظرفیتهایی هستند که با تأخیر در تصمیمگیری یا ضعف در روابط بانکی و لجستیکی میتوانند به رقبای دیگر واگذار شوند. مزیت جغرافیایی ایران زمانی ارزش اقتصادی پیدا میکند که عبور کالا سریع، هزینه حملونقل رقابتی، مقررات گمرکی شفاف و تسویه مالی قابلاعتماد باشد. در غیر این صورت، مسیرهای جایگزین بهتدریج سهم بیشتری از تجارت را جذب میکنند.عامل دیگر، نادیدهگرفتن سرمایه انسانی است. اقتصاد برای رشد به نیروی کار ماهر، کارآفرینان، متخصصان و مدیرانی نیاز دارد که امکان فعالیت و پیشرفت داشته باشند. اگر مسیر تبدیل ایده به کسبوکار دشوار باشد، دسترسی به منابع مالی محدود بماند و ارتباط دانشگاه با صنعت ضعیف باشد، بخشی از استعدادها به فعالیتهای غیرمولد یا مهاجرت سوق پیدا میکنند. این فقط خروج افراد نیست؛ از دست رفتن تجربه، نوآوری، شبکههای حرفهای و فرصتهایی است که میتوانستند به ایجاد بنگاههای جدید و افزایش بهرهوری منجر شوند.البته فرصتسوزی اقتصادی صرفاً نتیجه یک تصمیم یا عملکرد یک دستگاه نیست؛ معمولاً حاصل انباشتهشدن مجموعهای از موانع است. ازاینرو، مقابله با آن نیز به راهحلهای مقطعی محدود نمیشود. ثبات مقررات، اصلاح نظام تصمیمگیری، کاهش مجوزهای غیرضروری، حمایت هدفمند از تولید رقابتپذیر، توسعه زیرساختها و افزایش شفافیت باید در قالب برنامهای هماهنگ دنبال شوند. حمایت اقتصادی نیز زمانی مؤثر است که به افزایش بهرهوری، اشتغال پایدار و توان رقابت بنگاهها منجر شود، نه آنکه منابع محدود را صرف فعالیتهای کمبازده کند.اقتصاد ایران برای پیشرفت الزاماً به کشف مزیتهای تازه نیاز ندارد؛ در بسیاری از حوزهها، ظرفیتهای موجود هنوز بهدرستی فعال نشدهاند. مسئله اساسی آن است که فاصله میان امکان و عملکرد کاهش یابد. فرصتهای اقتصادی تاریخ مصرف دارند و هیچ بازار، سرمایهگذار یا شریک تجاری برای همیشه منتظر نمیماند. اگر تصمیمگیری بهموقع، اجرای منسجم و اعتمادسازی جایگزین تعلل و تغییرات پیشبینیناپذیر شود، بخشی از فرصتهای ازدسترفته میتواند دوباره به مسیر رشد بازگردد. در غیر این صورت، هزینه فرصتسوزی تنها در آمارهای اقتصادی باقی نمیماند؛ در کاهش درآمد خانوارها، محدودشدن اشتغال، فرسودگی بنگاهها و عقبماندن از رقبایی ظاهر میشود که از فرصتهای مشابه بهتر استفاده کردهاند.

