خلاصه خبر
اقتصاد ایران امروز با مجموعهای از ناترازیها روبهروست که دیگر نمیتوان آنها را جدا از یکدیگر بررسی کرد. ناترازی در بازار ارز، آب، گاز، برق، بودجه، انرژی و بخشهای مختلف اقتصادی، مانند حلقههای یک زنجیره به یکدیگر متصل شدهاند و هر اختلال میتواند اختلال دیگری را تشدید کند.

حسین کریمی
به همین دلیل، مسئله اقتصاد ایران را نمیتوان صرفاً یک «تله تصمیم» دانست؛ آنچه امروز اهمیت بیشتری پیدا کرده، شکلگیری یک «تله حکمرانی» است؛ وضعیتی که در آن تصمیمهای مقطعی برای حل یک مشکل، گاهی مشکل دیگری را بزرگتر میکند.نمونه روشن این ارتباط را میتوان در صنعت و انرژی دید. زمانی که برق صنایع قطع میشود، تولید کارخانهها کاهش پیدا میکند. کاهش تولید یعنی عرضه کمتر، درآمد کمتر بنگاه، احتمال افزایش قیمت کالا و در برخی موارد کاهش صادرات. وقتی صادرات کاهش پیدا کند، درآمد ارزی نیز تحت تأثیر قرار میگیرد و این موضوع میتواند دوباره فشار بیشتری بر بازار ارز وارد کند. افزایش نرخ ارز نیز هزینه مواد اولیه، تجهیزات و واردات را بالا میبرد و در نهایت قیمت تمامشده تولید را افزایش میدهد. بنابراین ممکن است افزایش قیمت یک کالا در ظاهر هیچ ارتباطی با خاموشی نداشته باشد، اما در عمق زنجیره اقتصادی، ریشه آن به ناترازی برق بازگردد. همین زنجیره در حوزه آب و گاز نیز قابل مشاهده است. کمبود آب میتواند تولید کشاورزی و صنایع آببر را محدود کند و فشار بیشتری بر قیمت مواد غذایی و هزینه تولید وارد آورد. کمبود گاز نیز در فصل سرد میتواند صنایع را با محدودیت تولید مواجه کند. هنگامی که تولید کاهش پیدا میکند، اقتصاد با کاهش عرضه و افزایش هزینه مواجه میشود؛ یعنی یک ناترازی زیرساختی به مسئلهای برای تولید، اشتغال، قیمتها و حتی تجارت خارجی تبدیل میشود.این وضعیت نشان میدهد که سیاستگذار نمیتواند هر ناترازی را در یک اتاق جداگانه بررسی کند. اقتصاد یک سیستم بههمپیوسته است و تصمیم در یک بازار میتواند پیامدهایی در بازارهای دیگر ایجاد کند. اگر برای حل یک مشکل، هزینه آن به بخش دیگری منتقل شود، مسئله در واقع حل نشده است؛ فقط شکل آن تغییر کرده است.از همین منظر، سیاستهایی مانند نرخگذاری، سهمیهبندی، پیمانسپاری ارزی و مداخلات مختلف اگرچه ممکن است در مقاطعی برای مدیریت بحران به کار گرفته شوند، اما زمانی که ریشه ناترازیها پابرجا بماند، اثر آنها محدود خواهد بود. مسئله اصلی، اصلاح سازوکارهایی است که به تولید ناترازی منجر شدهاند.نباید همه مشکلات فعلی را صرفاً به جنگ یا تحولات اخیر نسبت داد. بخش مهمی از مشکلات اقتصادی ایران سابقهای طولانیتر دارد و دستکم از سال ۱۳۹۷ به بعد، تحت تأثیر تحریمها، محدودیتهای ارزی و تصمیمهای مختلف اقتصادی پیچیدهتر شده است. در این سالها، سیاستگذار بارها تلاش کرده است با ابزارهای مختلف بازار را مدیریت کند، اما بسیاری از مشکلات ساختاری همچنان باقی ماندهاند.اکنون شرایط جدید، فشار مضاعفی بر همان مشکلات قدیمی وارد کرده است. وقتی اقتصادی با ناترازی انرژی، مشکلات ارزی، محدودیت سرمایهگذاری و ضعف بهرهوری وارد یک دوره بحران میشود، دامنه آسیبها میتواند بسیار بزرگتر شود.راهحل نیز نمیتواند صرفاً در اعلام یک سیاست جدید یا تغییر یک نرخ خلاصه شود. اقتصاد ایران به اصلاحات هماهنگ و بلندمدت نیاز دارد؛ اصلاحاتی که در آن انرژی، آب، ارز، بودجه، تولید و تجارت خارجی در ارتباط با یکدیگر دیده شوند.در نهایت، «تله حکمرانی» زمانی شکل میگیرد که سیاستگذار دائماً در حال حل پیامدهای تصمیمهای قبلی باشد، بدون آنکه فرصت یا امکان اصلاح ریشهای مسئله را پیدا کند. خروج از این وضعیت نیازمند پذیرش واقعیت ناترازیها، شفافیت در هزینه تصمیمها و عبور از سیاستهای کوتاهمدتی است که فقط بحران را به آینده منتقل میکنند.اقتصاد ایران بیش از هر زمان دیگری به تصمیمهایی نیاز دارد که اثر زنجیرهای آنها دیده شود؛ تصمیمی که امروز برق را مدیریت میکند، نباید فردا تولید را زمینگیر کند؛ سیاستی که بازار ارز را کنترل میکند، نباید صادرات را تضعیف کند؛ و تصمیمی که مصرف آب را کاهش میدهد، نباید تولید و اشتغال را بدون برنامه جایگزین تحت فشار قرار دهد. مسئله اصلی دیگر یک ناترازی منفرد نیست؛ شبکهای از ناترازیهاست که باید بهصورت شبکهای اصلاح شود.

